Een pessimist, dat is Lietaer zeker. Maar hij is geen charlatan. Zijn visies en aanbevelingen zijn niet overal even geliefd, maar zijn kennis is onom­streden. Lietaer staat bekend als een van's werelds grootste kenners van financiële en monetaire zaken. Zijn CV is indrukwekkend, vooral in de breedte, want beroepshalve bekeek Lietaer de financiële wereld van alle kanten: wetenschap, politiek, consultant, centrale bank, handelsbank en elektronisch geldverkeer.

Bij de Belgische Centrale Bank was hij verantwoordelijk voor de invoering van de ecu. In deze periode was hij tevens directeur van het Belgisch elek­tronisch betalingssysteem. Als consultant adviseerde hij vele multinatio­nals over valutavraagstukken en in de jaren tachtig hielp hij diverse Zuid­Amerikaanse overheden met het overwinnen van de monetaire crisis waarin ze waren beland. Ook deze crises had hij overigens al jaren van tevo­ren voorspeld.

Lietaer was ook oprichter van valutabeleggingsfonds Gaiacorp. Business Week riep Lietaer in 1992 uit tot's werelds beste valutahandelaar. Op zijn academische conduitestaat prijken professoraten aan de universiteiten van Leuven, Colorado en Berkeley.

Rente is de gevaarlijke angel in het geldsysteem, zo betoogt Lietaer. Het geld is geen waardevrij ruilmiddel, zoals de economieboeken vertellen. Het monetair systeem is zo ontworpen, dat het als onbedoeld bij effect bepaald economisch gedrag veroorzaakt. Het werkt concurrentie en kortetermijn­denken in de hand, het dwingt tot voortdurende economische groei en het onderwaardeert de taken die cruciaal zijn om een samenleving in stand te houden, zoals zorg en onderwijs. Door geld uit te lenen, creëren banken geld. Maar het geleende geld moet worden terugbetaald met rente. Dat rentebedrag creëert de bank niet. Dat moet de geldlener zien te bemachti­gen, ten koste van anderen. En zo ontstaat een vliegwieleffect van concur­rentie en geforceerde economische groei. Met onder andere voedseltekor­ten en werkloosheid als onvermijdelijke economische gevolgen. Volgens Lietaer zijn dit kunstmatige tekorten. 'Er is meer dan genoeg voedsel en werk voor iedereen. Er is alleen schaarste aan geld.'

Het rentedragende geld staat ook haaks op een duurzame economie. Investeringen en bedrijfsbeslissingen worden continu afgewogen tegen de

rentevoet. Dat leidt steeds tot kortetermijnpolitiek. Als kapitaal sneller groeit dan dat bomen groeien, wordt het bos vandaag gekapt, om de hout­opbrengst te beleggen. Nuttige langetermijninvesteringen worden ernstig benadeeld door het verschijnsel rente. Bedrijven moeten vandaag winst maken. Wie investeert in de toekomst, derft rente-inkomsten in het heden. In het huidige monetaire systeem zouden nooit kathedralen worden gebouwd, stelt Lietaer. Dat waren investeringen van vele decennia.

Basic income is a particular form of guaranteed minimum income a scheme which gives all people access to some income irrespective of their current work performance or their past work performance. A guaranteed minimum income in this sense is something which has existed in several European countries for a number of years, but basic income differs from the existing guaranteed minimum income along three dimensions: first, basic income is strictly individual, given to all people on an individual basis irrespective of their household situation; second, it is given to all irrespective of income from other sources (labour income or capital income); third, basic income is not subject to whether people are willing to work. It is not restricted to the involuntarily unemployed, but it would be paid to people who choose to not to engage in paid work (for example, housewives, househusbands, students, and tramps). 
 

What sort of level would you envisage this basic income being paid at?

It is very important to distinguish the long-term objective from the proposals that are immediately implementable. In the short-term we are thinking of a basic income that would correspond to roughly half the current guaranteed minimum income for a single person. Thats the sort of level we have to think of. I dont know how many pounds a week that is in Britain, but in a country like Belgium or France it would be around £200 a month.

 

The main economic effect would be on the labour market. Its an essential part of the proposal that it would make a number of jobs possible for example part-time jobs which are currently not viable because the net income from undertaking them is less than people currently get from benefits. However, because basic income would not initially be at a level that would altogether replace means-tested benefits, the possibilities of these low-paid jobs would still be restricted by the existence of those benefits. Nevertheless, a number of paid occupations that are presently unviable would become possible. What is very important and something substantial in the proposal is the differential effect on pay levels. It does not follow from what I have just said that there will be a massive or significant decrease in the pay for the jobs that are currently being done. It is essential to understand that the impact on pay levels will not be unambiguously to lower pay. For one should bear in mind that basic income is given unconditionally, so that it wont work simply as an employment subsidy to lower labour for the employer. It can be used that way by the beneficiaries of basic income, who are enabled to accept jobs which pay less than those that are currently available; but they will do so only on condition that these jobs are sufficiently attractive to them, compared to the alternatives on offer. They may be more attractive because of some intrinsic feature, or because of the training they provide. For other jobs that are unattractive and provide little training, the long-term impact will be to raise the amount of money that employers need to pay.

 

The notion of cost is very ambiguous, and it is important to distinguish various senses of cost. There is a sense in which the cost of an unconditional scheme is significantly lower than a conditional scheme. It is administratively less costly simply because everyone has basic income ex ante rather than benefits being paid in a targeted way to people who satisfy certain conditions. Given the kind of payment technology we have now, the administrative cost of the payment system stems far less from the payment itself than from the application and enforcement of the conditions that claimants have to fulfil in order to have access to various benefits. In this first sense, therefore, basic income is cheaper.

But of course, this is not what people typically have in mind when claiming that it is not. it is rather that the sheer mass of benefits, and hence of taxes, would be far larger.

When we move to the system in which benefits are not given just to the needy, but also to people who dont need the money, we have to distinguish between three categories of people.

First, there are people who currently claim benefit: for them basic income would be self-financing. Whatever is to be be given to them in unconditional basic income would be withdrawn from them in conditional benefits. So, for example, people with pensions would have an unconditional floor to their pension, and the net amount they receive in addition to that would simply be adjusted downwards (so that on average they would receive more or less the same as at present).

The second category consists of people who are currently at work. Of course the purpose of the scheme is not to increase the total amount of money that people who are currently at work get: so whatever they get in the form of basic income would also be taken away, for example through the adjustment of their income tax. So households in this category would also be in roughly the same situation as before.

The third group consists of those who dont presently have any income from benefits or earnings; most of these people are in fact housewives. As the number of people who are permanently in this category decreases, so the problem of financing their basic income also decreases. Moreover, many tax systems currently have an arrangement such that the employed partner or spouse of a non-working person enjoys an increased tax allowance. Such an arrangement would lose its rationale if a basic income were paid directly to each partner. This would go some way in some countries a long way towards financing a basic income for people who presently have no income whatsoever.

So that if one thinks about what the cost of basic income would be, meaning by that how much the average taxpayer would lose, or how much various categories of households would lose, in net terms, the answer is that some types of household would lose a little (especially so as to pay for the people who currently have no income); some will gain at little, but the cost on the whole will be negligible.

 

Well, I think that even though for moral reasons and also sustainability reasons one may want to think about it on an international level, in terms of short-term proposals one must keep thinking on a national level. I dont believe though, that there is any argument against the viability of basic income within one country that does not also apply to the sustainability of the current guaranteed minimum income of the sort we know. However, I do think that there are serious threats to any sort of general solidarity system as a result of the way in which the globalisation of the economy puts pressure on national states. Therefore, even if, in the short term, we must think about the national level, at the same time we must start thinking (even if not in terms of specific proposals) about ways in which something like a basic income could be introduced at a level higher than the level of the nation, for example at the level of the European Union.

 

In the case of a European basic income, it might be coupled to a significant European tax on energy consumption. It is often said that there are two major objections against taxation of energy that would match the environmental cost of energy used one of them is that single nations cannot do it individually because of competition with neighbours, and the other one is that significant taxation of energy would involve a serious cost to the worst off, who spend a disproportionate amount of their income on the consumption of energy. Now we could solve these two problems by levying this energy tax at a European level, and redistributing this energy tax in the form of a basic income given to all. Although the energy tax on its own would be significantly regressive, the net effect of an energy tax coupled with universal redistribution and an equal redistribution would be strongly progressive. 
 

What was it that led you to start thinking along these lines in the first place?

Two things of a very different kind that happened in the early 1980s. The first point of departure, and the most concrete one, is that it was becoming clear that we in Europe were beginning to experience a kind of mass unemployment which could not be interpreted as conjunctural or cyclical in nature but which rather resulted from central features of our socio-economic system. The preferred remedy for unemployment at that time (and a number of years afterwards) was growth. But, along with a number of other more or less Green-oriented people on the left, I felt that this could not be the right solution. So the pro-growth consensus or grand coalition of the left and right had to be broken by providing a solution to the unemployment problem that would not rely on a mad dash for growth. One approach was to try to attack the poverty trap into which many people fell by permitting them to keep benefits if they started working. At the same time, this pro-employment policy would place a soft brake on growth because some of the benefits of growth would be distributed equally among all, irrespective of peoples contributions to growth. This concern came together with another source of inspiration: starting with a left critique of capitalism and thinking about what the alternatives to capitalism could be. Having realised a number of defects of socialism as an instrument for achieving the ultimate of a liberated communist society, I began asking (along with other people, including Robert van der Veen): why not skip socialism? After all, in classical Marxism, socialism is just an instrument for achieving the society in which people can work freely according to their abilities but still get enough according to their needs. If we now see a number of problems with socialism threats to freedom, problems of dynamic efficiency etc. then why not harness capitalism to achieve the very same objectives? Why not go for a capitalist road to communism?

And so somehow these two very different sources of inspiration came together: one of them was rooted in what I was witnessing around me in Belgium; and the other one in a grand reflection about the fate of mankind and the way mankind should be heading. They led me to this idea, which struck me as bizarre initially because I hadnt seen it anywhere else, but at the same time it was very simple and very attractive in many ways. And so I started, together with a number of other people, to think about it more systematically. Later, we gradually discovered that many others had independently come to the same idea.

 

Well its clearly a matter of definition. If capitalism is defined as a regime in which the bulk of the means of production are privately owned, then a market society where the means of production are essentially privately owned but where there is a basic income, even a very high basic income, would still be a capitalist society. But of course private ownership is a matter of degree, and the very fact that there is a forced universal redistribution of a significant part of the social product in a uniform way, means that private ownership of means of production, and indeed peoples private ownership of their own human capital, is restricted in an important way. So such a society would certainly not have unrestricted private ownership of means of production even if you could say that in many senses private ownership continued to prevail. 
 

Youve talked up to now about basic income as an instrument of social and economic policy. In your recent book Real Freedom for All, you also explore a number of normative reasons underpinning the proposal.

When I first set about putting the arguments for basic income the economic argument and the capitalist road to communism argument I found I was confronted first and foremost not by technical, administative and economic arguments, but by moral ones. The main moral objection was that basic income would be giving people something for nothing, and that it amounted to systematic legitimation of free riding on the part of the idlers at the expense of the hard workers. And so that forced me to spell out why, fundamentally, I thought this was such a good and fair idea. Just sayingwell this is a good strategy for fighting unemployment without relying on growth, or saying this is a way of achieving in the best feasible way a society in which a great part of the national product would be distributed according to need; this was not enough to face that objection. One needed a coherently articulated plausible conception of social justice in order to tackle it. That led to the whole project which issued in the book. You can see it both as an attempt to answer these objections, and also as an attempt clarify what must have been implicitly in my mind when I found this idea attractive. I couldnt do this by simply discussing in turn the various alternatives to basic income, and by giving a number of ad hoc arguments against them. I had to try to spell out in a systematic way a fairly abstract conception of justice, and then show that, at least under certain circumstances, A significant basic income would be justified by it. That was the whole project of the book. It led me to examine many variants in the ever-expanding set of so-called liberal theories of justice and to try to locate my own views among them.

 

 

Well, I dont think they can be combined, but I think that in some respects they look alike. The view defended by some left-wing libertarians, such as Hillel Steiner, consists in saying that there are some basic entitlements, and among these entitlements is an entitlement of each member of society, or of mankind, to an equal share in the natural resources. They claim that this leads to the justification of a basic income at a level that would match the competitive value of an equal share of these resources. Now this would have the same implication as the view I defend in the very simple world of an island in which there are no resources except for natural resources and in which we consider that all that is given to people (people who are equally endowed with skills) are these natural resources. Under those circumstances, my own conception of justice, and the view of justice that is based on these equal entitlements in land plus the ownership of each person by herself, would lead to exactly the same result.

But as soon as we get into a more complex world, the implications are different, and it becomes clear that the rationale behind the entitlement argument is quite different from my own. My view is not that we have specific entitlements to things that were not produced by anyone. Rather, I believe that all the things we might receive and, indeed the opportunities open to us even those produced by people who are now alive are up for fair redistribution between us. So my starting point is not a view that justice consists in respecting pre-social entitlements. My conception of justice is an equal-concern conception. What is primary is a fair consideration of peoples interests, not their entitlements. But it is opportunity-oriented (rather than outcome-oriented): people should be made responsible for their choices, and societys responsibility is just to provide them with fair opportunities. But I have a very strong notion of what these opportunities consist in, and so that leads to my saying that what we have to do is to maximin the value of what people receive. That leads to basic income, but a basic income set at a level that is more generous than would typically be justified according to the entitlement perspective, because it allows us to consider far more things for redistribution than just natural resources. In certain circumstances, though, it could also justify a lower level of basic income than the libertarian view. This is because I regard what people have or lack in terms of talents and abilities as also providing a basis for legitimate redistribution. That could imply a lower level of basic income to allow for some targeted redistribution to the people who are less talented than average, or who are disabled.

 

I think there are more differences than that. The second of the two differences you mentioned has more to do with Rawlss later adjustments to the theory rather than the initial formulation in A Theory of Justice. The notion that beneficiaries must also be cooperators is left rather vague by Rawls in his first book and not incorporated in his principles. Where there is of course a difference is in the currency of the primary goods governed by his difference principle, in the sense that I lump together a number of elements that are listed separately in his principles into a very strong notion of opportunities. I propose steering the distribution of external resources according to a unified metric which takes account of both social and economic advantages and opportunities. A third difference is that I try to deal with inequalities in peoples internal endowments, inequalities concerned with the distribution of talents and abilities or disabilities. Rawls leaves this to one side, for methodological reasons, but he never goes back to deal with it systematically, as I aim to. Finally there is also a significant difference between the content of Rawlss first principle which guarantees the basic liberties and my constraint of formal freedom or self-ownership. For example, I do not regard universal suffrage as a constraint on the fair distribution of resources. Universal suffrage is extremely important, but it is justified only instrumentally as an essential component of those institutions which will safeguard the closest possible approximation to social justice.

 

Thats an objection that I found highly relevant and which needed to be tackled and in a way drove the writing of the whole book. The basis of my justice-based answer to that objection is to point out that part of what looks like the product of a persons labour, part of the income, simply consists of the value of those scarce resources which that person has to appropriate in order to produce what she or he produces, and in order to earn the associated income. People fail to realise that much of the income that goes to labour in fact derives from our common inheritance of resources. Most of the income that is generated by labour in our society is generated within the context of jobs. Now jobs are very unequally accessible to people and even if everyone had a job there would still be many jobs that are restricted to a small number of people because many people do not have the talents that are required in order to perform them. Even more obviously, in a situation in which there is mass involuntary unemployment, one can see that the possibility of generating income is subject to the condition that one first appropriates those scarce resources which belong to the institutional structure of society, i.e. the jobs provided by various sorts of organisations. Even self-employment can only exist because of the complex organisation of our markets. So what I ask people who make this free-rider objection to realise is how large this background of gifts that we receive in all sorts of forms, actually is. These gifts are appropriated to a very unequal and unfair extent by the people who happen to be able to contribute by having the best paid and most attractive jobs.

 

I am not at all against promoting the participation of more people in production, even in a fairly narrow sense. I think its a tragedy for our society that so many people are excluded from such participation, and have to try to adjust their ambitions and their wishes to take account of this. But we will only be able to fight against this in a fair and effective way by first admitting that this should all be done on the basis of a fair distribution of these resources that will empower people: especially those at the bottom of the talent and human capital hierarchy. This justice-based reply to the objection is then combined with more pragmatic arguments that have to do with an acceptable way of fighting unemployment.

 

I have never denied that one may conceive of a targeted guaranteed minimum income system that would provide everyone in a society with an income that is higher than a basic income system could ever provide. But for me, what matters is not to provide as high an income as possible to those with the smallest income; and consequently, high purchasing and consumption power to the worst off in society. Rather, what concerns me is to provide them with as large an endowment of resources as possible in order to permit them to conduct their lives as they wish. Doing this involves a number of things besides considering their income. It requires us, for example, to provide some free health care and education. But most significantly, it also requires that we give them the other means available to them in an unconditional fashion. We dont just wish to maximise the value of the consumption bundle which they can buy at the supermarket, but also to extend the life opportunities that are open to them. That means, for instance, enabling them to take on paid activities (if they attach great importance to taking on paid activities) by buying themselves into a job, by accepting some sufficiently attractive low-paid activities which they can accept because of the unconditional nature of basic income. But it also involves giving them the chance to choose to work at less than a full-time job, to devote their time to other non-paid activities: looking after their family; deciphering Sanskrit manuscripts; or getting involved in political or social affairs. This broader conception of what is important from the perspective of distributive justice means that even if the targeted benefits of a conventional welfare state provided a higher minimum level of income than a basic income scheme, that would not be decisive from the point of view of justice. This should, however, be qualified: where a basic income system could not guarantee a level of income sufficient to meet basic needs, then a targeted guaranteed minimum income system would be justified, in conjunction with a low basic income.

 

For as long as I remember, for as long as I have been interested in social and political questions, I have defined myself as being in some strong sense on the left. I have always found it extremely important for someone on the left to look at Marxism very closely, in a critical way, but I have never defined myself as a Marxist. Yet, I have always felt extremely comfortable within the September Group because it included fellow travellers and not just Analytical Marxists.

 

I hope the preface of that book makes clear the nature of my relationship to Marxism, which is that I regard it as a very important part of our intellectual and historical tradition. It is something we have to think about, to draw lessons from, seek insights from. But we have to chuck out the parts that are no use and we have to combine what remains with a number of elements that are alien to the Marxist tradition. At the same time I am very strongly in favour of maintaining interest in, and introducing new generations to, Marxist literature. But I have never regarded our task as being one of reconstructing Marxism or reinterpreting Marxism in such a way that it would be a relevant theory for our time. Our task is rather to try to keep doing the kind of work that Marx was doing in his time, which is to combine a deep analysis of the realities of the times with an ethical commitment to fighting against injustice. For this purpose there are still some very useful tools in the Marxist tradition. A typical example is the notion of class, providing it is freed from a narrow interpretation limited to the relationship of capitalists and workers.

That reminds me of a point that came up when we interviewed G.A. Cohen. He said that one thing that characterised the Marxist and socialist movement in the past was a conjunction of certain ethical beliefs albeit sometimes suppressed and the self- interest of a vast number of people. And so you could get a tremendous movement for ethical progress, social progress, off the ground without relying on very much more than the self- interest of an organised class.

The first way of trying to answer that question is by looking at which movements have been most sensitive to the appeal of basic income. From the very beginning of the discussion it has been the Green parties that have been most receptive to the idea, that have discussed it and have incorporated it into their platforms. Now, I dont think the Green movement will succeed in imposing basic income, if only because I dont think they have the strength to become the major party in any country. But as with many of the things they have promoted eco-taxes, slowing down traffic in cities, etc. there is the possibility of their ideas being taken up by those in power. While some impulse may come from the Greens, we might also hope that organisations of the unemployed might adopt and agitate for the idea. However, given the intrinsic difficulties of organising the unemployed and those excluded from society, we should not expect too much from that quarter. In the end, however, it is through political discussion that this idea must prevail; and of course every political discussion involves ethical elements that do not reduce to the self-interest of specific categories. For example, a number of Christian groups have been very active in pushing for the proposal on account of their explicit commitment to a number of values which they believe would be better served this also holds for people in the socialist movement, for whom the advantages of basic income include preserving and strengthening solidarity. These ethical considerations then combine with a defence of basic income on the basis of self-interest: at the same time, we want to advance social justice and we dont want society to generate massive criminality, we dont want society to waste a number of skills that could be used in an effective way. In practice it is inevitable that there will be some complex mixture of ethical and self-interested arguments.

 

On the whole it must be said that the organised working class has been rather hostile to the idea. However, there are a number of remarkable exceptions to this: there are a number of trade unions in various European countries that have been receptive, especially those with a large proportion of women, and with a large proportion of lower paid people. They have realised that their members would benefit from it: that it would enhance the market for unskilled labour, would increase their bargaining power, and also possibly increase the net income of people working part-time and of people working for minimum wages. But on the whole the strategies of unions defending the interests of well-protected workers have not been favourable to proposals that might erode their privileges. Even those unions that organise workers from both weak and strong sectors have tended to prefer policies that seem less threatening to the centrality of work, such as employment subsidies given to employers. This, despite the fact that such policies give more bargaining power to employers than to employees. They prefer such policies because they are more in tune with the idea that you can only get your income through work, and, of course, income from work is partly controlled by the trade union movement. They see that as better than having income some being dispensed by the state without any role for trade unions. Basic income is really a citizens right and not specifically a workers right, and that is unpalatable to some trade unionists.

 

I have never seen the slightest trace of any debate about it in Far Eastern countries. In the United States, there was an active discussion in the 1960s and 1970s and McGovern proposed something very close to basic income as part of his electoral platform for his disastrous campaign in 1972. But, if anything, the United States has moved away from the possibility of basic income. In Canada, by contrast, there have been a number of more recent proposals along these lines (in Quebec, for example). What I have been surprised by is the level of interest in Latin America. There has just been a collection of essays on basic income published in Argentina, and I understand that it has had quite an impact on the public discussion. And a Brazilian Senator from the Workers Party, has been defending a proposal for a guaranteed minimum income for Brazil. This was actually adopted by the Brazilian Senate with the support of a large number of parties. The President of Brazil has said that he is in favour of moving in that direction, by first introducing a guaranteed minimum income for the elderly. And there has also been an impulse to the debate as a result of the killing of landless people by the police. After all, if you cant distribute land so that people have a basis to earn, what can you do in a modern society? A guaranteed income is one solution that you can turn to. 
 

There are three things which Im already engaged in and will occupy me for the rest of my working life. The first is related to one of the matters we have discussed: I want to produce something on basic income that could be read by people with all sorts of levels of education; a work that would cover the ethics of the proposal, but also the economics, the history, and the politics of it. Second, I want to broaden my focus out from basic income, which is only one of the important issues for the future of the welfare state. Another concerns intergenerational transfers: pensions, family allowances, the funding of education, etc. Yet another important area is the fair funding of health care: we have the technology available to prolong our lives almost indefinitely, but is it just to allocate resources to doing this rather than to other things? And of course there are many interdependencies, both among these two sets of issues and with the transfers that go on within the active population, such as basic income.

 

My third project is about democratic engineering: how should we design our political institutions so that in the long term, or at equilibrium, we can get as close as possible to social justice? This concerns, for example, the design of political institutions in federal states like Belgium: how should we organise the electoral system, how should we structure the allocation of competences between the various levels and types of political organs in such a way as to preserve national solidarity in economic transfers. But this has to be balanced against the need for the various communities and regions in the country to define or to express their own identity. Also, at the European level, how should we design institutions in such a way that we can gradually move towards a stronger union whilst preserving the solidarity that existed in each country, and also whilst building a stronger European social solidarity? Beyond that: how should we design institutions like the ILO, the IMF, the World Bank, the World Trade Organisation? How should we give them enough power, but not too much? All three projects are journeys into new areas which I find fascinating to discover; but they are also intimately related to what I have done before and firmly rooted in my basic ambition: to contribute to the committed but unprejudiced thinking that is urgently needed to guide our struggles.

 

Eriksen, Erik Oddvar and Loftager, Jorn (eds) The Rationality of the Welfare State (Oslo: Scandinavian University Press, 1996).

Parker, Hermione. Instead of the Dole (London: Routledge, 1989).

Reynolds, Brigid and Healy, Sean (eds), An Adequate Income Guarantee for All (Dublin: Cori, 1995).

Van Parijs, Philippe (ed.). Arguing for Basic Income: Ethical Foundations For a Radical Reform (London: Verso, 1992).

Van Parijs, Philippe, Marxism Recycled (Cambridge: Cambridge University Press, 1993).

Van Parijs, Philippe. Real Freedom For All. What (if anything) Can Justify Capitalism? (Oxford: Oxford University Press, 1995).

Walter, Tony. Basic Income. Freedom from Poverty, Freedom to Work (London and New York: Marion Boyars, 1989).

---

De USBIG discussion paper series makes available papers in progress about or relating to the Basic Income Guarantee as a forum for discussion in advance of publication. If you would like to submit a paper for this series, send an electronic copy toKarl@Widerquist.com. Please follow the instructions for authors for all submissions.

 

1. Om de deelname aan de welvaart in een gemeenschap afhankelijk te maken van de individuele werkopbrengst is alleen gerechtvaardigd zolang deze welvaart afhankelijk is van menselijke kracht. Maar menselijke kracht wordt nu steeds meer vervangen door machines en computersoftware.

 

2. De welvaart van ons land is de welvaart van alle burgers. Deze welvaart is onze gezamenlijke prestatie – zowel als dat van de voorgaande generaties.

Rechtvaardigheid gebiedt dat alle burgers delen in de welvaart van het land.

 

3. De welvaart van ons land is het resultaat van succesvolle innovatie. Innovatie vergroot productiviteit en bevordert waardevermeerdering omdat het werkbesparende automatisering mogelijk maakt.

Overeenkomstig is werkeloosheid geen teken van armoede, maar van de toegenomen productiviteit en zijn goederen van ons land.

 

4. Als we niet in staat zijn om innovatie te verbeteren dan offeren we zowel de bevrijding op van onnodig werk als wel als voorspoed.

De rechten van burgers omvatten vrijheid van onnodig werk dat door machines kan worden gedaan.

 

5. Door de werkeloze en welzijnsontvangers te dwingen om te werken wantrouwt men hun commitment aan het algemene welzijn en beperkt men burgerlijke vrijheden.

 

6. Als we vasthouden aan het doel van volledige werkgelegenheid straffen we zowel de werkeloze als de werknemers vanwege de economische productiviteit van ons land. We dwingen hen hun menselijke arbeid tegen lagere salarissen of lonen te verkopen en met verminderde sociale zekerheid –

Zelfs als hun menselijke arbeid niet langer nodig is.

 

7. Vasthouden aan het doel van volledige werkgelegenheid resulteert in onnodig werk dat kan worden geautomatiseerd. Geautomatiseerd werk is inwisselbaar werk, inwisselbaar werk kan niet zinvol zijn.

Vasthouden aan het doel van volledige werkgelegenheid resulteert in een verlies aan zingeving in werk voor een groeiend aantal burgers.

 

8. De nadruk op het doel van volledige werkgelegenheid verstikt de burger in geestdodend, oneervol werk. Dit betekent dat werknemers minder tijd hebben voor zinvolle activiteiten. De waardigheid van de persoon is geschaad.

 

9. Wanneer menselijke waardigheid en integriteit niet langer de ultieme richtlijnen zijn van onze politieke beslissingen, wordt onze politieke gemeenschap op zijn grondvesten geschud.

 

 

…de familie versterkt. Ouders kunnen zich weiden aan de opvoeding en verzorging van hun kinderen zonder zich zorgen te maken over inkomenszekerheid.

 

…innovatie bevordert op alle sociale gebieden door vrije tijd en intellectuele kansen te bieden. Innovatieve ideeën zouden vrijelijk kunnen worden ontwikkeld zonder marktdruk.

 

…bedrijven versterkt. Werkgevers zouden werknemers kunnen vervangen door machines, en zij zouden zich geen zorgen hoeven te maken over hen die ontslagen worden, ze kunnen verwachten dat de overgebleven werknemers goed gemotiveerd zijn.

 

…de economie versterkt. Onproductieve industrieën en economische takken hoeven niet langer te worden gesubsidieerd door de overheid.

 

…maakt een drastische vermindering van bureaucratie in sociale systemen mogelijk. Een onvoorwaardelijk basisinkomen zou de meeste sociale voordelen vervangen.

 

Een onvoorwaardelijk basisinkomen voor alle burgers creëert nieuwe kansen voor individuele verantwoordelijkheid en geeft de vrijheid om er het beste van te maken.

 

 

 

The Manitoba Mincome Study;
 Even a small Guaranteed Income has dramatic positive effects on society.
 

A dedicated academic has resurrected a long lost study which gives us pointers on contemporary problems

Earlier this month BIEN Canada held a meetup in Ottawa to discuss developments and keep everyone up to date on progress toward a Guaranteed Annual Income in Canada. One well received presentation was from Dr. Evelyn Forget on her study of the Manitoba Mincome Experiment, which has become a part of the lore of Guaranteed Income activists in Canada.

The Ottawa meeting decided to refer to the concept of eliminating poverty by giving everyone enough money to look after their needs, as a Guaranteed Annual Income. This is what it is most often known by these days, although every group seems to have its own preferred term. In the 1970s it was called 'Mincome' and the favored way of administering it was by a Negative Income Tax (NIT) , a tax refund to anyone whose income fell below a cut off line, to bring it back above the line.

It is hard to believe in these times of reduced social programs and blaming the victims, but in the 1970s the American government almost adopted a Guaranteed Annual Income. There were several studies made in the United States in which a randomly selected group of people in a specific area were given a Negative Income Tax for a period of time.

Different groups got slightly different plans to test their responses to them. Some got higher or lower cutoffs, some got larger or smaller child allowances, and so on. The American studies were called RIME, SIME, and DIME; Rural Income Maintenance Experiment, Seattle Income Maintenance Experiment, and Denver Income Maintenance Experiment. Of course there were control groups who got no NIT, for comparison.

In response to this, the Canadian government held its own study. The residents of Dauphin, Manitoba and surroundings, were chosen to be the guinea pigs. The experiment ran from 1974 to 1978. By then the Guaranteed Income Movement in the United States, begun by president Johnson as part of the 'war on poverty' program, and pursued by Nixon and Ford, was finally defeated despite Carter's efforts.

So, the Canadian government also lost interest. The Mincome study was cancelled and air-brushed out of history; no final report was ever issued. However, interest slowly grew about it. The executive director, Douglas Hum, is still a professor at the University of Manitoba and he published a summary of the study in the mid nineties.

…we did not forget…

Evelyn Forget is a Franco-Manitoban who is also a professor at the University of Manitoba. She decided to try and do a study of the Manitoba Mincome study but ran into many obstacles. They would not let her look up the original participants in the study. She had trouble finding the data. It turned out to be sitting in 1800 boxes in a warehouse in Winnipeg.

It had never been digitalized so that it could be worked on with modern computerized statistical techniques. She could not get funding to have that done and she thought she would die of old age before she could finish it herself.

So she tried a different approach. She looked at census and other information for Dauphin at the same time as the mincome program. She has discovered a lot. Kids stayed in school longer in Dauphin in 1974-78 than before or after. Hospital admissions dropped for Dauphin against her control group and regressed after 1978.

Data about fertility and divorce were less clear. Dauphin was and is a very rural, conservative, religious community. It is a four hour drive from Winnipeg. Evelyn says that when you drive into the town, the Catholic church is on one side and the Ukrainian Orthodox church is on the other side. Four fifths of the people attend one or the other. The people mainly descend from the Ukrainian immigrants of the early twentieth century.

During the study, the divorce rate did not change at all and the pregnancy rate declined. But the Mincome was paid to families, not individuals.

This is in contrast to the U.S. studies at the same time, in which the birth rate and the divorce rate was reported to have risen. This is one of the things which turned conservative Americans against a Guaranteed Income in the 1970s. However, closer study of the data there showed that this was not true.

Forget says the flaws in the study were; there was limited funding for it. It was run by labor economists who were only interested in labor market effects and considered social impacts to be 'peripheral'. One interesting thing about the Dauphin experiment was that many people refused to participate in the study because it did not pay enough.

…digging deeper…

Forget found a broader effect on society than merely those receiving the money. When she started tracking the next generation descendants of those who had lived in Dauphin at the time of the study, they also did better than the controls. She thinks those getting the income could keep their kids in school longer, and this convinced other kids to stay longer, and that education was a 'transmitter' of prosperity to the next generation.

It has become harder to track the effects of the experiment as we get closer to the present. People have been gradually moving away from Dauphin. But what she has found so far confirms the findings of the American studies.

We now also have the BIGNAM experiment. This is taking place in the African country of Namibia; Basic Income Grant Namibia. The most important finding in all these studies was that when people had the grants, they worked more, not less, and they made more money. They could refuse sub-standard employment and decide for themselves the most productive use of their time. As well, all social indicators are more positive; school attendance, divorce rates, crime rates, alcoholism; the effects rub off on people who are not even getting the income.

What seems to turn conservatives off the concept is that it reduces social control. Americans were concerned that women might leave their husbands in large numbers. In Namibia, the local ranchers have been campaigning against BIGNAM because it forces them to pay their workers more.

The Guaranteed income experiments of the 1970s are all dated now. Society and the economy have changed in many ways. An increase in the divorce rate would no longer considered such a problem. As well, society is coming to see the problem as not, how to get people working more, but on how to get people working less. People now work so hard they are damaging their health, yet they are earning less all the time. We are producing so much it is depleting the natural environment.

Poverty elimination activists have moved away from the NIT model and want to see a flat grant system such as BIGNAM. They want to see it go to individuals, and not to family units, to increase women's independence. Yet we still need the evidence that studies such as Manitoba Mincome clearly give; that even a small Guaranteed Income has dramatic positive effects on society. And it is about social effects, not 'labor market' effects. We urged Evelyn to complete her study of the study, and assured her that we will not Forget about her.

 

 

 

Op 9 juni aanstaande mogen we weer naar de stembus met het oog op parlementsverkiezingen. Op tv en in de kranten is bijna alleen aandacht voor de grotere partijen, die geheel volgens traditie geen enkel zinnig idee kunnen lanceren over armoedebestrijding of een redelijk en realistisch werkgelegenheidsbeleid. Bij de kleinere partijen zijn wel interessante ideeen te vernemen. In onze Nieuwsbrief van april jl. kon u een interview lezen met Lea Manders, de lijsttrekker van Mens&Spirit, een partij die niet gelooft in autoritaire oplossingen voor maatschappelijke misstanden. Helaas is het overleg over samenwerking met De Groenen, dat daarin aangekondigd werd, op niets uitgelopen, waarna De Groenen hebben besloten niet aan deze verkiezingendeel te nemen.

Een andere partij die wel meedoet én die het Basisinkomen hoog in het vaandel heeft staan is Nieuw Nederland. Hoogste tijd om hun lijsttrekker Jan-Frank Koers voor het voetlicht te brengen.

In 2009 is Nieuw Nederland in zijn huidige vorm ontstaan als een samenwerkingsverband van een aantal organisaties en partijen, zoals Ons Nederland, Nieuw Bewust Nederland, Nieuw Nederland en Stichting Positieve Nood.

 

In Nederland hebben we op dit moment een ingewikkeld stelsel, met aan de ene kant tal van belastingen en premies en aan de andere kant tal van uitkeringen en subsidies. Dit stelsel is niet transparant, niet rechtvaardig en voor de uitvoering zijn vele duizenden ambtenaren nodig. Arbeid is belast met als gevolg werkloosheid en honderduizenden mensen in allerlei uitkeringen (wao, pensioen, bijstand). Milieuvervuilers worden te weinig belast met als gevolg vervuiling (bijv. fijnstof, stikstof). Ons voorstel om dit stelsel te vereenvoudigen corrigeert deze effecten.

Het gaat om een belasting op intermediair verbruik,die stapsgewijs in de plaats komt van de huidige belastingen en premies. In feite is dit een inkoopbelasting voor bedrijven. Indien een bedrijf gaat produceren betaalt het belasting over de inkoop. Burgers betalen geen belasting meer. Omdat er minder ambtenaren nodig zijn, de werkloosheid daalt en de groeikracht van de economie op een schonere manier toeneemt zal de belastingdruk geleidelijk dalen.

 

Deze subsidies worden (grotendeels) opgenomen in het basisinkomen. Burgers kunnen dat geld via hun basisinkomen zelf aan bijv. kunst besteden. De overheid heeft overigens voor miljarden euro’s aan kunst in haar bezit. Hiervan wordt slechts een paar procent regelmatig tentoongesteld, de rest ligt te vergaan in archieven. In onze plannen zal een deel van deze kunst aan de burger worden teruggegeven. Wat de landbouw betreft: ook boeren krijgen een basisinkomen.

 

Nee: kijk maar naar bijgaand staatje

 

 

Arbeid wordt ca. 30% goedkoper, de vraag naar arbeid zal toenemen, het wordt dus makkelijker om een baan te vinden. Ook voor mensen die nu moeilijk een baan kunnen krijgen. Voor mensen die echt ziek zijn of om wat voor reden dan ook echt niet kunnen werken komt een specifieke regeling. We willen niet dat mensen er op achteruit gaan. In onze plannen zullen burgers juist meer koopkracht krijgen.

 

Alle belastingen worden stapsgewijs vervangen door een belasting op intermediair verbruik. Dat geldt dus ook voor de BTW. 

In onze berekening van een basisinkomen krijgen volwassene meer dan jongeren. Overigens niet zo zeer omdat jongeren er niet mee zouden om kunnen gaan, als wel omdat volwassenen veelal hogere lasten hebben.

 

Nee, we denken dat ze juist veel beter keuzes kunnen maken voor studies en banen die bij hen passen.

 

Nee: nu zitten er veel mensen in allerlei uitkeringen. De arbeidsproductiviteit van hen is feitelijk nul. De totale productiviteit van Nederland neemt dus toe. In plaats van een ‘uitkeringeconomie’ krijgen we dan een ‘baneneconomie’ met per saldo lagere belastingen.

 

Een basisinkomen is juist een middel om dit te voorkomen. Op dit moment zitten duizenden mensen langdurig in de bijstand. De kans op deelname aan de arbeidsmarkt is voor hen nihil. Dat leidt tot een leven van uitsluiting. Door een basisinkomen in combinatie met het afschaffen van belasting op arbeid krijg je weer een samenleving waarin iedereen kan meedoen en meer keuzevrijheid in zijn of haar leven heeft.

 

We zijn op weg gegaan naar een Nieuw Nederland met een beter leven voor ons allemaal. Zo’n basisinkomen draagt daartoe bij. Een basisinkomen is in feite een belastingverlaging, een negatieve inkomstenbelasting, die we realiseren omdat we het totale belasting- en subsidiestelsel sterk vereenvoudigen.

 

Aan de ene kant leggen we op dit moment allerlei invoerrestricties aan ontwikkelingslanden op, aan de andere kant geven we nu via slecht werkende ontwikkelingshulp een deel terug. Nieuw Nederland wil die restricties geleidelijk afschaffen en een soort Marshall-plan voor de Derde Wereldlanden opzetten. Het budget voor ontwikkelingssamenwerking blijft gelijk, maar wordt anders ingezet.

 

De economische situatie is sinds 2008 sterk verslechterd. Nu 30 miljard euro bezuinigen is suïcidaal. In verschillende plannen dalen bijv. de huizenprijzen met 10%, met grote risico’s voor de Nederlandse banken.

Wij stellen voor om de economie te stimuleren met tenminste 10 miljard euro per jaar. Dat willen we doen op een slimme manier, via circulatiegeld met het vermogen van de overheid van 400 miljard euro als onderpand. Iedereen krijgt een chipknip met een tegoed (voor gezinnen een paar duizend euro, voor alleenstaanden wat minder). Dat geld kan overal in Nederland worden besteed. Het heeft één kenmerk: het wordt geleidelijk in vijf jaar steeds minder waard. Vandaar de naam circulatiegeld. Iedereen heeft een prikkel om het te besteden en niet op te gaan potten. Het kan niet in het buitenland worden uitgegeven.

 

Ja, een aantal Duitse regio’s heeft al dit soort geld.

 

Het is denkbaar dat mensen liever dat circulatiegeld hebben dan de euro. Of dat zo is hangt vooral af van het beleid van de ECB. Het beleid van de ECB is de laatste jaren erg passief, met alle gevolgen voor de euro. Regeren is vooruitzien. Mocht het onverhoopt misgaan met de euro dan zijn we daar op voorbereid.

 

Wij zijn in de huidige situatie terecht gekomen als gevolg van de overmatige geldschepping door banken in een periode van hoogconjunctuur. Dat leidde niet tot hogere prijzen van bijvoorbeeld groente en fruit maar tot ‘bubbles’ in de economie, zoals aandelen- en woningprijzen en de internethype. Op het moment dat die ‘bubbles’ leeglopen crasht de economie en verdwijnt er geld uit de kringloop. Tijdens die hoogconjunctuur had je moeten bezuinigen, nu moet je juist stimuleren.

 

Ons beleid zal ertoe leiden dat we er als land veel beter voorstaan. We worden dan minder kwetsbaar voor economische problemen elders.

 

Mogelijk wel, maar dan zouden we de precieze Griekse situatie moeten onderzoeken en de oorzaken van de crisis daar. Verder is het financieringstekort van de overheid daar opgelopen tot ca. 13%, waardoor de situatie anders is dan in Nederland.

Dan houden we een ingewikkeld rondpompsysteem waarvoor vele duizenden ambtenaren nodig zijn.

 

 

We willen de democratie versterken via onder andere een gekozen minister-president, verkleining van

de Tweede Kamer naar 100 leden, afschaffen of een andere functie voor de Eerste Kamer en het

versterken van de directe democratie. Onder andere door via internet de burger er rechtstreeks bij de betrekken.

 

Die is erg ad hoc en weinig gericht op verandering. Er is geen visie waar we als land op de wat langere termijn naartoe moeten.

 

Wellicht is dit een restant van het schaarstedenken. Ons plan is dat iedereen een basisinkomen heeft en zelf moeten weten hoeveel hij of zij daarnaast werkt. Wat je verdient is overigens netto: je werkt voor jezelf, niet voor de Belastingdienst.

 

In plaats van dwang willen wij naar vrijheid. In de toekomst van een nieuw Nederland met meer overvloed krijgt wellicht iedereen zo’n ‘bruine kleur’.

 

We leven in een democratie. Als de meeste mensen een koningshuis willen dan is dat prima. Ons voorstel voor een gekozen minister-president maakt overigens de rol van de Koningin een stuk duidelijker. De Koningin wijst dan geen (in)formateur meer aan. Die heeft de kiezer dan immers al aangewezen.

 

Met een identificatieplicht heb ik persoonlijk niet zo’n probleem. De bezorgdheid over te ver doorgevoerde aantasting van de privacy deel ik wel. We moeten voorkomen dat straks je hele ‘dna’op internet staat.

 

Ons voorstel is gratis openbaar vervoer, snellere treinverbindingen en ook betere treinverbindingen met het Noorden, Oosten en Zuiden: denk aan een Zuiderzeelijn. Waar nodig zullen we wegen verbeteren en ook onze belasting op intermediair verbruik zal helpen. Wij zijn tegen rekeningrijden: teveel rompslomp en te duur.

 

Wij sluiten niemand uit. Wij zijn voorstander van een zakenkabinet waarmee we ons plan kunnen uitvoeren.

 

Wij hebben geen voorkeur. De diverse partijprogramma’s zijn nagenoeg gelijk, het is ‘lood om oud ijzer’. 

 

Tijdens mijn studie. Verder was ik als econoom in de jaren '90 werkzaam aan de economische faculteit van de Universiteit Maastricht waar ik les gaf in de openbare financiën. Daarbij besteedde ik ook aandacht aan basisinkomen en een ander belastingstelsel. Ik ben op dit moment 43. Ben geboren in Zwolle. Behaalde na het VWO doctoraal-examens in de economie, bestuurswetenschappen en Nederlands recht. Ik heb les gegeven in de openbare financiën aan de economische faculteit van de Universiteit Maastricht en ik heb zo’n 15 jaar ervaring met leiding geven op strategisch en operationeel niveau bij diverse organisaties binnen de Rijks- en Lagere overheid.

Ik promoveerde in 1998 op het terrein van de 'prestatie-analyse van overheid’. Volgde naast de standaard managementopleidingen een reeks aan trainingen waaronder lightbody, creëren- en avatartrainingen. Ook beoefen ik karate (bruine band). Ik was lid van de Jonge Democraten, D’66 en later van het CDA. Was voor het CDA lid van het bestuur van het CDA in Utrecht. Hij bezocht verder bijeenkomsten van VVD en PvdA, maar kreeg niet het idee dat deze partijen werkelijk een visie voor Nederland hebben. 

 

Met het boek Nieuw Nederland heb ik een krachtig herstelprogramma voor een Nieuw Nederland gepresenteerd.

 

Het CPB helpt de politiek niet uit de droom. Het hanteert in zijn analyses en prognoses aannames die niet  aannemelijk zijn en niet helpen om de ongemakkelijke werkelijkheid van de arbeidsmarkt reëel onder ogen te zien.

 

Over the last decade, the national and international debate about Basic Income has been vibrantly developing and therefore it has achieved an extraordinary level of interest.

The most traditional justification of the ius vitae as a basic right had been disclosed at first by the pioneer thought of Tom Paine and by the courageous rules of the Jacobin Constitution which recalled the previous ones of public distribution in the ancient republican Rome. Later on, in the '70-'80's this justification was consolidated by the wide debate about the presupposition of a "just society" thanks to the masterpiece of John Rawls.

This branch of contemporary political philosophy has coherently carried on the work of theoretical support to include Basic Income among those fundamental prerogatives which western Constitutions should guarantee as a priority to each individual in order to allow everybody to have equal possibilities and "basic" chances. This is so unless they betray the liberal premises along with their proclaimed "democratic" orientation on which they base themselves.

During the last decades, the basic income studies school has provided a large body of argumentative material on which to base this thesis. It had important leverage with the Constitutions of the old continent through linking income with the meta-principle of personal dignity. In many European Charters, such as the Community Charter of Fundamental Social Rights for Workers (1989), the European Social Charter (1996) and finally the Nice Charter (2000) (which in third paragraph of article 34 refers to the former charters) the ius vitae assumes the status of the fundamental right of European citizens that can be judged before the Supranational Courts and in some cases before the ordinary Courts, too. Also the Inter-American Court of Human Rights, in some decisions, suggests the existence of such prerogative by the individual even in very difficult contexts such as the South American one.

This fundamental dimension of the discourse holds further and important connotations in modern times when new productive conditions – namely Post-Fordism – have turned into the dominant system of economic production. With the unprecedented opening up of markets and the so-called financialization of the economy bringing along explosive contradictions in the web of contemporary accumulation, basic income can play a new role in addition to those given to it by an influential branch of political theory to this point. It becomes the hub around which is possible to outline a new code that establishes new guarantees for the "laborious citizen" who can then be protected against both the "employment relationships" and the "market relations" also. It would give that support which shelters them from the dynamics of a turbocapitalism hardly governable through those rigid foundations on which modern labor law has been built up to now.

Therefore, basic income affects social infrastructure by helping to create a set of "new rights" that open the possibility of a subjective "choice" within labour and of valorisation of individual capabilities rather than maintaining a socially decorous level of existence (acting in this case like a social protection measure).

Besides, the theme of basic income has to do with the reflections on how to relaunch and transform the post-war welfare state. Up until the '80's this model was explicitly focused on the less and less dominant figure of the permanent full-time worker compared to the propagation of atypical employment relationships.  Also in the official documents of the European Union, in particular in those related to the so-called Lisbon Agenda, the guarantee of continuity in income and the setting up of a public net to support and promote the "laborious citizenship" has become a much debated issue. Using the Open Method of Coordination, the different European organisms (States, Brussels bodies, Regions, Municipalities, social partners, NGO's) have been assessing the best practices of the EU. So far, the best practice has been found to be in the Scandinavian countries where the "new rights" (basic income and lifelong education) have been fully implemented. Finally, the theme of basic income comes out of a vast literature mainly from the critical and heterodox left (which followed the famous Marx's Fragment on Machines). It is related to the reflections on the contradictions coming out of the modern production system. Here, one finds that despite a whole series of "public" and collective goods (such as knowledge or  information, emanating from the Internet) becoming strategic resources for profiteering, society doesn't benefit from the "private" use of these goods (in terms of rights, income, access to consumption, etc.). It is a kind of modernisation of the thesis of Tom Paine who demanded a guaranteed income for all members of the political community in exchange for the private appropriation of land (that belongs to everyone by nature).

Despite the shortcomings of our welfare state and of its social protection system[1] with its scandalous unbalance in protecting only standard employees[2], a lively and innovative debate about these topics has been developing. In spite of  Italy being one of only two European countries along with Greece to have a lack of universal income support, new networks of social movements (such as those surrounding Mayday), some local bodies and a plurality of cultural and political initiatives – unfortunately still fragmented – have succeed in mixing the different levels of the debate about basic income in an original and promising way. 

We intend to gather this rich debate and provide a common and open space where the different voices supporting basic income can be hosted connecting them to the other similarly pluralistic international experiences such as the Basic Income Earth Network or the Catalan network Red Renta Basica.

Currently we think that it is a priority to gather all material produced in Italy and present  it along with that produced both in Europe and internationally in order to surpass the "archaism" of the Italian welfare system without losing those innovative ideas expressed in Italy.

Italian debate about basic income refers to a variety of topics and points of view – economic, judicial, sociological, political and philosophical. This peculiarity helps understand the originality and copiousness of debate especially as regards its ability to connect basic income to the emerging  precarization of life and labour. In these terms, the analysis of productive transformation that occurred in the last decades has been very important and it represents without doubt the most interesting input that Italian debate can currently offer to the international context.  

Therefore, we think it's time to give birth to a project that seeks to draw together this heterogeneous debate through creating an Association composed of experts on this topic such as sociologists, economists, philosophers and legal commentators. The Association represents a tool to gather together ideas and suggestions and to coordinate different skills in order to bring them in the same direction under one "common logo" that recalls the common goal to achieve the introduction of a Basic income.

The first goals of this Association are the following:

The Association is not binding as regards individual choice. It means that no one will have to limit themselves as regards their individual choices in their political and cultural participation. The Association can't be represented by any member on individual basis. The Association is a network, therefore it has no official spokespeople who speak on the other members' behalf.

Each member can carry out their own social, political, cultural and academic activities in total autonomy allowing the association to act under the same condition of autonomy.   

[1]             Italy is last in Europe as regards employment in general, long term unemployed, female unemployment, with a very high percentage of idle elderly, a low percentage of graduates, etc.

[2]             While the European average social expenditure is one third funded on a contributory basis and two thirds on a non-contributory basis, in Italy it is exactly the opposite

 

Dat is lang geleden. Rond de eerste wereldoorlog heeft de filosoof Bertrand Russell het idee nieuw leven in proberen te blazen, maar de man die het op de agenda van de moderne, westerse wereld heeft gezet, is Robert Theobald, in het boekje "Free men and free markets" (1963, 1965). Aan J.P. Kuiper komt de eer toe, datzelfde voor Nederland te hebben gedaan (1976).

Van die agenda is het basisinkomen vervolgens nooit meer verdwenen. Hoeveel tegenstand er ook is, telkens komt het idee weer naar voren. Het basisinkomen is wel eens vergeleken met een ondergrondse veenbrand, die dan hier, dan daar uitbreekt. Interessant is vooral, dat het basisinkomen zich heeft ontwikkeld van een utopisch idee tot een serieuze beleidsoptie. In Nederland hebben al twee ministers (Wijers en Zalm) zich er openlijk voor uitgesproken.

Een basisinkomen is een minimumuitkering, die in drie belangrijke opzichten verschilt van de bijstand. 1) Het basisinkomen wordt wel "arbeidsloos" genoemd, want er staat geen verplichting tot werken of tot solliciteren tegenover. 2) Het is volledig onafhankelijk van inkomsten die men eventueel uit andere bron heeft. 3) Het wordt uitgekeerd aan individuen en niet aan huishoudens, ongeacht de eventuele inkomsten van partners, huisgenoten en familieleden.

In deze opzichten is een basisinkomen dus onvoorwaardelijk. In andere opzichten mogen er wel degelijk voorwaarden worden gesteld, bijvoorbeeld wat betreft leeftijd. Normaal denken we bij een basisinkomen aan iedereen boven de 18, maar ook de AOW is een voorbeeld van een basisinkomen. (Helaas zitten ze er nu aan te knoeien.)

Ook Nederlanderschap kan een voorwaarde zijn. Aangezien Nederland nu eenmaal niet de hele wereld kan onderhouden, is er veel voor te zeggen om een Nederlands basisinkomen alleen te geven aan Nederlanders. Immigranten krijgen dan dus pas een basisinkomen nadat ze de Nederlandse nationaliteit hebben gekregen. ⁽¹⁾

Paine verdedigde het basisinkomen vanuit libertaire/liberale uitgangspunten. Meestal waren de voorstanders van het basisinkomen echter afkomstig uit de (utopisch-)socialistische hoek en wilden ze met het basisinkomen tevens een inkomensnivellering. Het zal geen verwondering wekken dat de liberalen meestal op een laag, de socialisten meestal op een hoog basisinkomen uitkwamen. Persoonlijk sta ik meer aan de liberale kant. Ook het humanisme biedt een goed uitgangspunt: Ieder mens is belangrijk door wat hij is, niet door wat hij doet; het basisinkomen geeft daar uitdrukking aan.

Een richtingenstrijd is overigens uit den boze. Een van de aardige aspecten van een basisinkomen is nu juist, dat het vanuit heel verschillende hoeken verdedigd kan worden, wat in principe allerlei onverwachte bondgenootschappen mogelijk maakt. Ook de kritiek op het basisinkomen komt uit alle hoeken. Linkse lieden vinden het basisinkomen soms knap reactionair, terwijl velen aan de rechterkant het afwijzen als een gevaarlijk links idee.

Ik vind deze ideële uitgangspunten niet van erg groot belang. De reden waarom het idee van een basisinkomen niet meer weg te denken is, is veel praktischer. Die heeft namelijk te maken met de volgende drie, samenhangende, ontwikkelingen, die zich ongeveer vanaf de jaren zestig zijn gaan aftekenen.

Voor grote groepen uit de bevolking werd het steeds moeilijker met arbeid een behoorlijk levensonderhoud te verdienen. (Vooral in de VS; minder in Europa vanwege wettelijke minimumlonen en goede uitkeringen.)

De werkloosheid nam toe en de hoop dat er ooit weer volledige werkgelegenheid zou zijn nam af. De reactie van de beleidsmakers hierop is: hardnekkig blijven roepen dat het allemaal best weer goed komt. Anderen begonnen zich af te vragen of we misschien niet eens van dat dwangmatige zoeken naar werk af konden komen. Dat uitte zich in, rijkelijk abstracte, discussies over het "arbeidsethos" en in (mislukte) pogingen de status van het vrijwilligerswerk en het huishoudelijk werk op te vijzelen. Steeds meer mensen kregen een sociale uitkering. Er kwamen steeds meer regelingen bij voor steeds meer aparte categorieën. Een voor de hand liggende verzuchting was: kan dat nu niet wat eenvoudiger?

De argumentatie voor een basisinkomen is altijd een soort tweetrapsraket. Er is altijd wel een ideëel uitgangspunt, maar dat leidt nooit rechtstreeks en logisch tot een basisinkomen. Er moet altijd nog een praktisch argument bijkomen en dat zal dan verwijzen naar de zojuist genoemde ontwikkelingen.

Zelf vind ik de volgende redenering het meest overtuigend. We hebben als samenleving "afgesproken" dat we geen echte armoede tolereren, dus dat we iedereen een minimumlevenspeil garanderen. Consequent doorgevoerd (wat meestal niet gebeurt) leidt dit tot een recht op een minimuminkomen. De eenvoudigste en minst bureaucratische manier om dit te verwezenlijken is een (individueel, onvoorwaardelijk) basisinkomen. Het "minst bureaucratisch" wil in dit verband vooral ook zeggen: met de minste kans dat ambtenaren in je privé-leven mogen neuzen. ⁽²⁾

Recht op inkomen
De weerstanden tegen het basisinkomen draaien altijd rond de angst dat mensen misschien wel niet meer zullen willen werken. Voor iedere rechtgeaarde bureaucraat en conservatief is dat een vreselijk schrikbeeld: "Ledigheid is des duivels oorkussen." Wat hier ten diepste onder zit is de angst voor vrijheid. ⁽³⁾

De regering en de politieke partijen, van links tot rechts, beweren dat het "recht op werk" boven het recht op inkomen moet worden gesteld. Intussen kennen we natuurlijk stiekem al lang een recht op inkomen, want alle intimidatie en criminalisering van de uitkeringsgerechtigden ten spijt, zullen de Sociale Diensten iemand niet laten verhongeren.

Recht op werk, maar als je dat recht niet opeist krijg je een boete. Stel, u hebt recht op huursubsidie, maar u ziet er vanaf; krijgt u voor straf huurverhoging. Er wringt iets, dat is duidelijk. Als werken echt leuk was, zou iemand die niet werkt alleen maar zijn recht erop verspelen, en dat zou dan al straf genoeg zijn zonder boete. Maar werken is (meestal) lang niet zo leuk als met "recht op werk" wordt gesuggereerd. Bijgevolg bedoelt iemand die over "recht op werk" leutert, altijd "plicht tot werk".

Dáár hebben we dan de tegenstelling in z'n zuivere vorm. Het is ofwel recht op een basisinkomen, ofwel plicht tot werk. Wie tegen een basisinkomen is, komt vroeg of laat met de plicht tot werken op de proppen. En wie, omgekeerd, werken tot een plicht maakt, wil niet echt een basisinkomen. In een boekje uit 1978 pleitte de PPR voor een basisinkomen, maar daar moest dan toch wel minstens vrijwilligerswerk tegenover staan, dat dan bij de instanties gemeld moest worden. Ja, sorry, maar dan is het geen basisinkomen, want dan bestaat, hoe theoretisch ook, de mogelijkheid dat de uitkering wordt ingetrokken. Hetzelfde geldt voor het "voorwaardelijke basisinkomen" van Groen Links en voor de recente discussienota van de FNV.

Recht op inkomen of plicht tot werk. Het eerste hebben we in de praktijk, al doen de beleidsmakers daar moeilijk over. Het tweede hebben we officieel, al is de naleving halfhartig, alleen al bij gebrek aan banen. (Die zgn. plicht tot werk dient er vooral voor om mensen zonder werk goed onder de neus te wrijven dat de overheid het volste recht heeft om op ze te bezuinigen.) Tussen halfhartig recht en halfhartige plicht bevindt zich een grijs gebied, waarin ruimte is voor bureaucratische pesterij, net als bij abortus en euthanasie. Officieel mag het niet en in feite mag het wèl en daartussen bevinden zich kleine loket-bureaucraatjes, die het ook niet kunnen helpen, maar die de macht hebben om in je privé-leven te wroeten, intieme vragen te stellen, te dreigen dat ze geen toestemming zullen geven. Halfhartigheid is de ziel van de bureaucratie, want waar de principes botsen zoekt men het in de verfijning van de regels en de bijbehorende controles. Alleen al het vermijden hiervan is een sterk argument voor een basisinkomen.

Blijkbaar is het een heel moeilijke stap om openlijk en onvoorwaardelijk het recht op een minimuminkomen te erkennen. Er bestaat een sterk gevoel dat de burger daar iets tegenover moet stellen, een of andere bijdrage aan de maatschappij. Nu is er niets mis met zulke bijdragen, evenmin als er iets mis is met financiële prikkels om werk te zoeken, maar waarom zou dat niet pas boven een zeker minimum kunnen beginnen? Zo'n minimum is heus geen vetpot.

Laat ik nauwkeurig formuleren waar het om gaat. Moreel gesproken is het volstrekt verdedigbaar om een tegenprestatie te eisen voor een uitkering, maar niet elk moreel beginsel, hoe hoog ook, hoeft onder alle omstandigheden onverkort door de wet te worden gehandhaafd. (Zie ook abortus en euthanasie.) Het heeft grote voordelen om een nader te bepalen minimuminkomen vrij te laten, met andere woorden, om onder dat minimum aan het morele beginsel geen wettelijke sancties te verbinden. Het uitkeringsapparaat kan dan veel efficiënter opgezet worden. Het basisinkomen is als het ware een "belastingvrije voet", waarbij het begrip "belasting" niet alleen op geld slaat, maar in ruime zin wordt opgevat. Een "verplichtingsvrije voet", zou je kunnen zeggen. Belasting betalen moet en toch is er een belastingvrije voet, eenvoudigweg om teveel rompslomp te vermijden. Precies zo moet een tegenprestatie worden geleverd en kan er toch een basisinkomen zijn, om dezelfde reden. Eigenlijk hebben het basisinkomen en de (arbeids-)moraal dus maar heel weinig met elkaar te maken.

We kunnen de zaak ook van de andere kant benaderen. Het is machtsmisbruik dat de staat voorwaarden meent te mogen stellen aan mensen in de bijstand of met een basisbeurs. Ik ontzeg de staat het recht om het levensminimum afhankelijk te maken van allerlei voorwaarden. Harder uitgedrukt: Ik ontzeg de staat het recht om het levensminimum te gebruiken als chantagemiddel. Een of ander ambtenaartje van de Sociale Dienst, dat daar ook alleen maar zit voor z'n werk, heeft zomaar het recht om te zeggen: als je niet doet wat ik zeg, laat ik je verhongeren. Daar komt het in de kern op neer, of het in de praktijk nu zo'n vaart loopt of niet. Een staat die zich deze macht aanmeet, is een misdadige staat, die niet méér respect verdient dan een bezettende macht.

De staat moet van het minimum afblijven. Sterker nog: de staat moet dat onder alle omstandigheden garanderen. Pas boven het minimum mag de staat voorwaarden gaan stellen. Overigens zit niemand zijn hele leven met zijn armen over elkaar, dus doet iedereen wel op de een of andere manier iets nuttigs, of het moet al heel gek gaan. Dat gaat vanzelf en dat hoef je niet verplicht te stellen en dan spaar je meteen een hoop bureaucratie uit.

Maar politici die een "bijdrage" eisen in ruil voor zelfs een minimumuitkering bedoelen niet "iets nuttigs"; ze bedoelen een betaalde baan. Ten diepste gaat het daarbij dus niet om die "bijdrage", maar om de vraag wie mag bepalen wat zinvol en nuttig is: de maatschappij (althans de machtigen daarin) door middel van betaling, dan wel de mens zèlf.

Terug naar de Middeleeuwen?
Zo'n vijf eeuwen geleden begon in bepaalde lagen van de bevolking een mentaliteit te groeien waarin arbeid niet meer (alleen) werd gezien als een noodzakelijk kwaad, maar (ook) als iets waardevols op zich. Hierbij moeten we overigens aantekenen dat de arbeidsmoraal zoals we die nu kennen nog maar een heel recent verschijnsel is. Ondanks vier eeuwen ideologische propaganda plus grof fysiek geweld tegen "werkschuw tuig" bestond tot in onze eeuw de neiging onder arbeiders om niet méér te werken dan strikt nodig was en om dus bij loonsverhoging korter te gaan werken (iets wat we vandaag de dag in de voormalige Sovjet Unie zien gebeuren).

Pas een grootscheeps "beschavingsoffensief", mogelijk gemaakt door een soort bondgenootschap tussen de burgerij en de kerk(en) en de voormannen van de sociaal-democratische beweging, dat begon in de tweede helft van de vorige eeuw en doorliep tot in de jaren zestig van deze eeuw, heeft de burgerlijke arbeidsmoraal echt diep wortel doen schieten in brede lagen van de bevolking. (Hetzelfde geldt voor de Victoriaanse seksuele moraal; arbeidsmoraal en seksuele moraal staan vermoedelijk niet los van elkaar: de arbeider mocht zich van de burger niet met "onnutte" zaken bezighouden en ook bij seks speelt sterk de angst voor vrijheid, vooral de angst van de burgerij voor de vrijheid van de lagere klassen.)

De arbeiders moesten "nette burgers" worden (bijv. hun huis netjes inrichten; maatschappelijk werkers kwamen dat controleren) en dat is voor het grootste deel gelukt. Dit proces staat bekend als de "verburgerlijking" van de arbeiders. Het is gemakkelijk om daar wat spottend over te doen en er is zeker kritiek mogelijk op de arbeidsmoraal en de antiseks-houding en het benepen fatsoen, maar we moeten aan de andere kant niet uit het oog verliezen dat deze verburgerlijking van de arbeider ook de relatief grote vrijheid mogelijk heeft gemaakt die we in onze maatschappij genieten.

Wat die arbeidsmoraal betreft, daardoor hebben we tenslotte de welvaart gekregen waar we nu van profiteren. Gaan we nu wat betreft arbeidsmoraal terug naar de Middeleeuwen en zal de welvaart dan ook weer terugzakken tot een middeleeuws peil? Zo'n vaart zal het wel niet lopen. De verlokkingen van de welvaart blijven bestaan en om meer te kunnen consumeren dan met een minimuminkomen mogelijk is, zal men moeten blijven werken. Het is dan ook wel behoorlijk overtrokken om te denken dat iemand met zoiets minimaals als een basisinkomen niet meer zou willen werken. Er zullen dus vermoedelijk ook nog steeds onvrijwillig werklozen zijn, maar niets in het basisinkomen belet politici een beleid te voeren dat de werkgelegenheid bevordert. ⁽⁴⁾

Deels gaat het in dit hele debat om loze principes. Je kunt wel heel hard roepen dat wie niet werkt ook niet zal eten, maar intussen eten er toch heel wat mensen die niet werken. Of dat aantal door een basisinkomen groter zal worden, is zeer de vraag. Het ligt eerder voor de hand dat er een verschuiving zal plaatsvinden. Mensen die nu tegen hun zin werken, houden daarmee op en maken zodoende plaats voor mensen die nu tegen hun zin thuis zitten. Maar vooral christenen geloven sterk, dat je, als je het principe nu maar hoog houdt, toch heel wat hebt bereikt, alweer net als bij abortus en euthanasie. Zolang je de dingen nu maar niet hardop bij hun naam noemt, hebben ze toch een beetje het gevoel dat die dingen ook niet bestaan.

Laten we intussen een belangrijk gegeven niet uit het oog verliezen: arbeid wordt objectief gezien steeds minder belangrijk. Een eeuw geleden werkte men nog bijna tachtig uur per week, nu (gemiddeld) niet eens meer veertig uur. Met steeds minder mensen kon steeds meer worden geproduceerd, doordat machines en automaten, dat wil zeggen kapitaal en energie, de productie steeds meer overnamen. We zien dus dat de arbeiders zich de burgerlijke arbeidsmoraal pas echt eigen maakten, toen het eigenlijk al niet meer nodig was. Dat is geen ironie der geschiedenis, maar ijzeren logica, want hoe meer werkloosheid er dreigde, hoe meer de arbeiders zich aanpasten. Zo werkt het nog steeds: Hoe minder zicht er is op herstel van de volledige werkgelegenheid, hoe harder men de arbeidsmoraal erin probeert te rammen. Daarmee wordt de positie van de arbeiders ten opzichte van de werkgevers verzwakt en worden de arbeiders en de uitkeringsgerechtigden tegen elkaar uitgespeeld.

Neem nu het werkgelegenheidsplan van minister Melkert. Zelfs als dat lukt – 40.000 arbeidsplaatsen – zet dat nog geen zoden aan de dijk. Sociale Zaken kondigt al bijna twintig jaar lang het ene werkgelegenheidsplan na het andere af en geen daarvan heeft tot nu toe blijvend resultaat opgeleverd, maar daar gaat het ook helemaal niet om. Waar het wèl om gaat is, in de eerste plaats ons allemaal nog eens goed onder de neus te wrijven dat we moeten werken, en in de tweede plaats de werklozen in te peperen dat zij maar uitvaagsel zijn waarop rustig mag worden bezuinigd. Dat is wat me het meeste tegenstaat aan al die machteloze banenplannen. Ze maken deel uit van een ideologisch offensief.

De afname van het benodigde aantal arbeidsuren werd een tijdlang opgevangen doordat vanaf ongeveer 1870 hele categorieën van de bevolking de arbeidsmarkt hebben verlaten: kinderen, ouderen, vrouwen. Pas toen de machines ook het werk van mannen gingen overnemen, werd dat werkloosheid genoemd. Echt erg vindt men dat pas, sinds de automatisering ook de witte-boordenberoepen bedreigt.

Het rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau, Sociale en Economische Verkenningen 1994, brengt de ontwikkeling sinds 1950 prachtig in beeld. In 1950 werkte iemand met een volledige werkweek bijna 2400 uur per jaar, in 1994 minder dan 1800 uur. Door het grote aantal deeltijdbanen kost de gemiddelde werkweek nu minder dan 1500 uur per jaar (de werklozen nog niet eens meegerekend). De bevolking is sinds 1950 meer dan verdubbeld, maar het aantal gewerkte uren is maar met 5% toegenomen. Dat er toch 53% meer banen zijn, komt voor tweederde door de arbeidstijdverkorting en voor eenderde door de toeneming van deeltijdwerk. Eigenlijk moet je die 5% niet afzetten tegen de bevolkingsgroei, maar tegen het BNP, dat sinds 1950 wel vervijfvoudigd is. Vijf maal zoveel welvaart, met maar 5% meer gewerkte uren. Sinds 1970 zijn er zelfs helemaal geen banen meer bijgekomen.

Het is dus wel degelijk waar, dat de opvolgende industriële revoluties, waarvan de automatisering tot nu toe de laatste is, tot een geringer belang van de factor arbeid hebben geleid. Op korte termijn wordt dat wel eens aan het oog onttrokken door conjunctuurschommelingen (het gaat wat beter of slechter met de economie), en ook door structurele schommelingen (nieuwe technologieën zorgen zo nu en dan ook voor golven van werkgelegenheid; denk maar aan de computerindustrie), maar op lange termijn zijn de feiten onverbiddelijk. ⁽⁵⁾

Deels was dat ook simpelweg de bedoeling; een halve eeuw geleden beschouwden vooruitziende mensen het als een zegen dat de mens zou worden bevrijd van onaangenaam werk. Het is ook een zegen, op voorwaarde dat mensen leren hun leven op andere manier zin te geven, iets wat, toegegeven, vooral voor mensen met weinig opleiding een groot probleem is. Maar de politici die èn steeds grotere welvaart willen èn volledige werkgelegenheid van 40 uur per week, proberen van twee walletjes te eten. Welvaart gaat per definitie gepaard met minder werk. Wat is armoede? Je leven lang moeten ploeteren voor een hongerloontje. Wat is welvaart? Niet meer hoeven ploeteren. Voilà.

Een steeds hogere productiviteit, dus steeds minder arbeid per eenheid product. Die trend gaat nog steeds door. In plaats van daar zo krampachtig ouderwets op te reageren kunnen we ook nuchter vaststellen, dat in onze hoogontwikkelde, post-industriële maatschappij iedereen rustig de vrijheid kan krijgen om niet meer (betaald) te werken. De welvaart zal er niet minder om worden. Dit sluit ook aan bij een beter milieubeleid. De hoeveelheid arbeid gelijk houden terwijl er steeds minder arbeid per eenheid product nodig is, gaat alleen als het aantal eenheden product groter wordt. Vroeg of laat stelt het milieu daar grenzen aan. Veel vooruitziende mensen stellen zelfs, dat we al over die grenzen heen zijn en dat we al veel te veel produceren, zodat we juist blij moeten zijn met iedereen die zich uit het productieproces terugtrekt. (Zie ook noot 19.)

Maatschappij van vrijheid
Toch zou er op langere termijn een probleem kunnen ontstaan. Wat gaat er gebeuren met jongeren die van huis en van school uit het idee meekrijgen dat er vanaf hun achttiende verjaardag een bedrag aan geld voor ze klaarligt waarvan ze (met enige moeite) kunnen rondkomen, en dat ze dus niet per sé hoeven werken? Willen ze hun school dan nog wel afmaken? Gaan ze rondhangen? Het criminele pad op? Dat is niet uitgesloten. De gedachte dringt zich dan op aan een soort sociale dienstplicht, om hen de voordelen van werken te laten ervaren, net zoals de leerplicht er is om hen (vooral de jongeren uit de lagere klassen) de voordelen van leren te laten ervaren. Ik ben daar niet voor, want dat zou wel erg in strijd zijn met de geest van het basisinkomen. Dan zou je alleen de financiële druk van het bestaande stelsel vervangen door een rechtstreekse arbeidsdwang.

De ware uitdaging is, hoe we een maatschappij van vrijheid gestalte kunnen geven zonder terug te vallen op dwangconstructies uit de oude doos. Met andere woorden: hoe slagen we erin iedereen of bijna iedereen de toerusting te geven om zelf, al dan niet samen met anderen, een maatschappelijk aanvaardbare zin en doel aan zijn leven te geven? Hoe laten we iedereen ervaren dat iets leren en iets creëren, of simpelweg een interesse uitleven, enorm bevredigend kan zijn en geweldig veel zelfvertrouwen kan geven? Maar, let wel, dat is een vraag die zich ook zonder basisinkomen voordoet. De arbeidsmoraal is al voor een deel afgebrokkeld, want gemiddeld staan we nu een stuk meer ontspannen tegenover werken dan een generatie geleden.

Arbeid wòrdt al lang niet meer als alleenzaligmakend gezien; alleen politici proberen dat er nog in te hameren. Er wordt een hoop afgekletst over het belang van arbeid, en als je mensen enquêteert zullen ze braaf de gangbare ideologie herkauwen, dus lijkt het of de teugels van het arbeidsethos weer strak worden aangetrokken. Maar dan schrijft ineens iemand in de krant, dat we eigenlijk permanent in een soort vakantiestemming zijn. (En dat wordt dan niet als de oplossing gezien, maar als een probleem! Dus als er te weinig banen zijn, is dat een probleem, maar als we dat eigenlijk helemaal niet zo erg blijken te vinden, is het wéér niet goed.) Op zo'n moment kijk je door een scheur in het ideologische gordijn en zie je hoe de zaken er werkelijk voorstaan.

Ook is er steeds meer vrije tijd, al dan niet afgedwongen in de vorm van werkloosheid. Een programma om op die uitdaging in te gaan zou sowieso nuttig zijn, want de hoeveelheid vernielzucht, verveling en ongerichte rancune in onze maatschappij is akelig hoog. Zie bijvoorbeeld de "casseurs" (slopers) in Frankrijk, jongeren die geen ander tijdverdrijf hebben dan: totale vernieling, nú. Er zou een nieuw beschavingsoffensief moeten komen, niet zoals het vorige gericht op zinloze discipline op het vlak van seks en arbeid, ook niet op terugkeer van een ouderwetse moraal of "christelijke waarden" of "familiewaarden", zoals hier en daar bepleit, maar gericht op het ontwikkelen van enige geestelijke bagage en van eigen verantwoordelijkheid. Zo'n programma zou, als bijeffect, het basisinkomen dichterbij brengen.

Een dergelijk programma is momenteel niet populair. In de culturele verwarring die in onze samenleving heerst en die vooral na 1989 om zich heen grijpt, nu het communisme als boze vijand is weggevallen en dus niet langer als bindmiddel fungeert, grijpt men van hogerhand liever terug op intimidatie om ons te disciplineren. Dat is wat er wezenlijk gebeurt op het gebied van de sociale zekerheid. De bezuinigingen zijn in zekere zin maar bijzaak. Het gaat erom ons permanent in onrust te houden, ons angst aan te jagen, opdat we toch vooral maar niet echt onze vrijheid gaan opeisen. Daar heb je het weer: de angst voor vrijheid van iedere bureaucraat en conservatief. Of het nu "normvervaging" heet of "wegvallen van de sociale cohesie", "uitholling van het middenveld" of "verbrokkeling van de samenleving", het komt steeds op hetzelfde neer: wij, beleidsmakers, vinden dat jullie, gewoon volk, teveel vrijheid hebben.

Sinds de bevrijding – en daar bedoel ik de culturele revolutie van 1968 mee en niet 1945 – hebben ook velen de vrijheid in de schoot geworpen gekregen die daar nog amper aan toe waren, dus die erdoor in verwarring raakten. Als je dat te snel en te plotseling doet, krijg je toestanden als in Oost-Duitsland, met zijn skinheads, maar in Nederland zijn de gevolgen erg meegevallen. Nergens ter wereld is de vrijheid groter dan in Nederland en dat leidt wel eens tot een zekere verwarring, bijvoorbeeld in de opvoeding. Ouders weten niet altijd maat te houden tussen ouderwets streng zijn en alles maar goedvinden. Je kunt kinderen in veel opzichten vrij laten en hun eigen verantwoordelijkheid laten nemen, maar zo nu en dan moet je ze wel degelijk grenzen stellen, niet zomaar willekeurig, maar op grond van overwegingen die je kunt uitleggen (anderen geen schade berokkenen). Voor ouders blijkt het soms moeilijk te zijn het juiste midden te vinden.

Toch ben ik, anders dan de genoemde conservatieven, niet pessimistisch. In Nederland is vooral de seksuele vrijheid groter dan waar ook in de westerse wereld. Het resultaat kon je zien op de televisie, bij "Sex met Angela". Hartverwarmend, zo vrij en verstandig als die jongeren met seks omgaan. Dan denk ik: we kunnen het, we kunnen de vrijheid aan. Daarom denk ik dat we, als het erop aankomt, ook de vrijheid van het basisinkomen aankunnen. ⁽⁶⁾

Temeer omdat we die vrijheid natuurlijk toch eigenlijk al hebben en er in de praktijk door het basisinkomen helemaal niet zo vreselijk veel zal veranderen. De tegenstanders blazen de gevolgen altijd zo op; ze doen alsof er door het basisinkomen wonder wat verandert. Ik denk dat dat in de praktijk erg meevalt.

Vangnet
Wat zou het alternatief zijn? De menselijke behoeften, in de zin van wensen die zich uiten in koopkrachtige vraag, zijn in principe bijna oneindig. Wie had een generatie geleden kunnen denken dat we nu allemaal zo'n geweldige behoefte zouden hebben aan computers en computerspelletjes? Het is denkbaar dat we ten eeuwigen dage almaar meer nota's en spelletjes en adviezen naar elkaar zullen blijven doorschuiven over steeds meer "elektronische snelwegen". Dat heet informatiemaatschappij. Dat doorschuiven gaat tegen betaling en al die betalingen samen vormen het nationaal inkomen. Daarmee creëren we permanente "economische" groei, die misschien, wie weet, nog niet eens erg milieuvervuilend is ook. Is dat wat we willen? Heeft dat soms zoveel zin en doel?

Om langzaam weer wat praktischer te worden: Er schijnt langzamerhand een soort consensus te groeien, dat als je nu de arbeidskosten voor de werkgevers maar genoeg omlaag brengt, vooral in het lage-lonenbereik, er in die informatiemaatschappij wel weer volledige werkgelegenheid zal komen. Daarop wordt met de kreet "recht op werk" gegokt. Maar wat dan als het toch niet lukt, om wat voor reden dan ook? Dan heb je geen vangnet en zitten de slachtoffers zonder baan èn zonder voldoende inkomen. Als we het basisinkomen invoeren en tegelijk het minimumloon afschaffen, wat dan zonder bezwaar kan, zal dat voor de werkgelegenheid precies dezelfde gevolgen hebben als verlaging van de arbeidskosten. Maar als het dan niet lukt met de werkgelegenheid, is er altijd nog het basisinkomen als vangnet.

Tussen haakjes: de werkgelegenheid die je krijgt door verlaging van de arbeidskosten bestaat uit lage, slechtbetaalde banen, laag in die zin dat er nauwelijks scholing voor nodig is. Dat probleem wordt ook door het basisinkomen niet opgelost. Wel kan worden aangenomen dat er na invoering van het basisinkomen geen nare, vieze of gevaarlijke banen meer zullen zijn, tenzij tegen hoge beloning, aangezien het basisinkomen de onderhandelingspositie van de werknemers versterkt. Ze hoeven immers niet per sé. Minstens kunnen ze het veel langer uitzingen. Slecht werk kan dus niet meer slecht worden betaald. Je hebt mensen die dat een nadeel vinden.

Meer in het algemeen: We lijken op weg te zijn naar een maatschappelijke driedeling. In het centrum de mensen met de hoogbetaalde en veilige banen. Dan een grote laag van mensen die wel redelijk betaalde banen hebben, maar die er nooit zeker van kunnen zijn dat ze die banen ook zullen behouden. ⁽⁷⁾

Tenslotte een laag van mensen die niet beter weten dan dat ze het moeten hebben van onregelmatige, kleine, slechtbetaalde baantjes. Het basisinkomen verandert hier op zich niets aan, maar maakt de situatie voor met name de mensen in de laagste categorie wel een stuk draaglijker. Hun bestaanszekerheid is dan namelijk niet in het geding en daarmee ontbreekt de dwang om zich op allerlei vernederende en vaak zelfs ongezonde manieren in leven te houden. Dat deels informele, deels ook illegale compartiment van de economie zal er dus wel komen, maar mèt basisinkomen zal daar heel wat meer vrijwilligheid in het spel zijn dan zonder.

Laten we het nu maar gewoon onder ogen zien: Volledige werkgelegenheid in de zin van iedereen een reguliere, betaalde baan is een illusie. Wat wèl kan is, dat (bijna) iedereen zich min of meer regelmatig met alle mogelijke onduidelijke activiteiten bezighoudt, al dan niet naast een betaalde baan, en daar min of meer regelmatig enig inkomen mee binnenhaalt. In die zin is volledige werkgelegenheid wel mogelijk. De huidige opzet van de sociale zekerheid (en de belastingen) ontmoedigt dit heel sterk en als het dan toch plaatsvindt wordt er al gauw "fraude" geschreeuwd. Dat komt doordat de staat hardnekkig blijft proberen al die activiteiten in de tweedeling wel-of-niet-een-baan te persen, met als gevolg eindeloze controleproblemen en bureaucratische rimram. Volledige werkgelegenheid in de hier bedoelde betekenis (en dat is de enige zinvolle betekenis) is alleen mogelijk op de grondslag van een basisinkomen.

Zotheden van de sociale zekerheid
Het basisinkomen wordt meestal veel te veel in de ideële, zelfs utopische sfeer getrokken. In feite heeft het zeer veel praktische voordelen. Die blijken vooral goed als we het basisinkomen vergelijken met het bestaande stelsel van sociale zekerheid.

Dat stelsel wordt namelijk gekenmerkt door de "impertinente zotheden van de bemoeizieke staat" - de uitdrukking is van Gerrit Komrij (NRC 30-12-1987). Zotheden, die veel te vaak als vanzelfsprekend worden geaccepteerd, maar die daardoor niet minder absurd worden. Ik noem er een paar.

Het is idioot dat je in de bijstand niet mag studeren of mag bijverdienen. Of dat je uitkering wordt gekort als je gaat samenwonen. Dat gaat de staat niets aan. Het grenst aan het misdadige dat je zelf moet bewijzen dat je niet samenwoont (Een omkering van de bewijslast dus. Bewijzen dat iets niet het geval is, noemen ze in rechtskringen de "probatio diabolico", het duivelse bewijs.)

Het is perfide, dat de staat mensen met hun achttiende meerderjarig heeft verklaard, maar dat op een koopje heeft gedaan, door ze het recht op bijstand te onthouden. Zo nu en dan wordt er gesproken over "bijstand op maat". Dat is nu echt een idee waar ik de griezels van krijg. De smoezen zijn weer mooi, maar het komt erop neer dat ambtenaren zich diepgaand met je leven gaan bemoeien. Het is doodgewoon diefstal dat de Sociale Diensten de bijstand aan gescheiden mensen moeten verhalen op de verdienende echtgenoot. We hebben al belasting betaald voor de bijstand. Door de verhaalplicht laat de staat gescheiden mensen dubbel betalen. Het is machtsmisbruik dat de staat bepaalt, dat studenten maar vier of vijf jaar over hun studie mogen doen.

Dat laatste gaat de staat namelijk niets aan. Maar de staat heeft zichzelf voor het blok geplaatst door de financiering van de universiteiten te koppelen aan het aantal studenten. Is er dan niemand die de soepelheid van geest weet op te brengen om die redenering eens om te draaien? Als de aard van de regeling de staat dwingt om machtsmisbruik te maken, dan is die regeling niet goed. Nee, voor zo'n omkering is de geestelijke polsstok van politici te kort. Politici zijn te geblokkeerd in hun denken, teveel gevangen in het bureaucratische keurslijf en in hun ideologie, om dat te kunnen bedenken. Liever dan ons tegen deze uitwassen te beschermen, draaien ze de controleschroef nog wat verder aan.

De oplossing van deze problemen zou worden geleverd, of dichterbij gebracht, door het basisinkomen. Dat is wat mij betreft het belangrijkste argument voor het basisinkomen. Maar als je dat oppert, o, wat hebben politici dan ineens een bezwaren. Nooit vragen ze zich af, of wat ze nu aan het doen zijn, niet veel méér bezwaren oproept. Zet politici, en vooral ambtenaren, voor de keuze tussen vrijheid en controle, en ze kiezen voor controle en tegen vrijheid. Persoonlijk misschien niet, maar als radertjes in een onpersoonlijke bureaucratie wèl. Liever perfectioneren ze de klik- en bemoeisystemen en trekken ze nog eens een blik sociale rechercheurs open. Liever voeren ze oorlog tegen het volk, in plaats van, zoals hun taak is, het volk te vertegenwoordigen en te dienen.

Een eeuw tot een halve eeuw geleden was er ook veel tegenstand tegen de opbouw van de sociale zekerheid. Vooral de christelijke partijen waren daar sterk in. Geen AOW (staatspensioen heette dat toen nog), want dat zou maar leiden tot "verslapping van het volkskarakter". Je houdt het nauwelijks voor mogelijk, maar dat werd ècht gezegd. (In feite ging het ze om de macht van de kerk contra de staat, maar dat terzijde.) Ik wil zelfs zover gaan dat ik de christelijke partijen gelijk geef. (Eventjes.) Het volkskarakter is verslapt door de sociale zekerheid. Nou èn ..? Had de sociale zekerheid er daarom niet moeten komen? Hadden we de mensen dan maar over moeten laten aan de willekeur en de bemoeizucht van hun familie en van de kerk?

Van dat kaliber zijn de argumenten tegen het basisinkomen ook. Allemaal bezwaren die misschien opgaan of die misschien niet opgaan, maar die eraan voorbij gaan dat we zonder basisinkomen opgescheept zitten met de bureaucratische controle van de gewatteerde dictatuur. Moeten we de mensen dan maar overlaten aan de willekeur en de bemoeizucht van de staat?

Er komt steeds meer controle, dus wordt er steeds meer fraude ontdekt. Dat draagt bij aan een gevoel van verloedering. Dan kunnen de politici dus fijn klagen over normvervaging. Maar het enige wat er verloedert, is de wetgeving. Maar o, wat heeft een basisinkomen toch een vréselijke nadelen.

Links-Rechts
Een belangrijke reeks voordelen van het basisinkomen is hiermee nog niet ter sprake gekomen. Aangezien het basisinkomen zorgt voor het minimuminkomen, kan de zorg daarvoor uit alle andere regelingen verdwijnen. Zo kan bijvoorbeeld het minimumloon worden afgeschaft. (Als consequentie daarvan zal de werkgelegenheid waarschijnlijk toenemen.) Pensioenen kunnen vrijwillige verzekeringen worden. ⁽⁸⁾ en ⁽⁹⁾

De consequenties reiken echter veel verder. Op allerlei terreinen, zoals landbouw, studiebeurzen, kunstbeleid enz. enz., zijn ingewikkelde, bureaucratische regelingen tot stand gekomen, mede doordat de staat telkens twee dingen tegelijk wil regelen. Bijvoorbeeld de financiering van de universiteit èn het inkomen van de studenten. Hetzelfde laken een pak in de landbouw. De staat heeft altijd een soort inkomensgarantie aan de boeren willen geven door een uitgebreid landbouwbeleid te voeren. Het gaat niet te ver om praktisch alle kwalen van het Europese landbouwbeleid op dat dubbelkarakter terug te voeren. Kunstbeleid, idem dito. Dit syndroom, een hele sector verregaand, en steeds verder, gaan regelen als je eigenlijk alleen maar het inkomen hoeft te regelen, is een typisch bureaucratische standaardfout, die zelf ook weer de oorzaak is van zeer veel bureaucratie.

Op die manier is steeds de bestaanszekerheid van de betrokkenen in het geding is en daarom hebben de debatten over die onderwerpen altijd een geladen karakter en zijn zij gewoonlijk onderworpen aan de tegenstelling links-rechts. De verwijten over en weer zijn terecht: links bevordert de bureaucratie en rechts ziet er geen been in de bestaanszekerheid aan te tasten.

Welnu, als het basisinkomen al voor de bestaanszekerheid zorgt, komen zulke vraagstukken ineens heel anders te liggen. Zonder basisinkomen is afschaffen van het minimumloon misdadig, maar met basisinkomen is het vanzelfsprekend. ⁽¹⁰⁾ Iets dergelijks geldt voor veel liberaal beleid. Als het minimuminkomen en daarmee de bestaanszekerheid al door het basisinkomen wordt verzekerd, is het nog maar de vraag of de overheid zich nog met de landbouw, de studiebeurzen of de kunst moet bemoeien. De hele samenleving kan dan een stuk liberaler worden, zonder tegelijk asociaal te worden.

Dit is buitengewoon fascinerend, want het basisinkomen kan dus in potentie de links-rechts-tegenstelling overwinnen. "Links" zegt, samengevat: Ons doel is rechtvaardigheid en het middel is een omvangrijke staat. "Rechts" zegt: Doel of geen doel, maar dit middel mag niet. Links en rechts zouden elkaar dus kunnen vinden op een (links-liberale) redenering van het type: Het doel is rechtvaardigheid en het middel is een minder omvangrijke staat . Uiteraard kan dit nooit een dogma zijn, maar op veel terreinen gaat dit inderdaad op, mits iedereen verzekerd is van een minimuminkomen, dus (als we het efficiënt en niet-bureaucratisch organiseren) van een basisinkomen.

Een "paars" kabinet (PvdA, D'66, VVD) zou daar zijn voordeel mee kunnen doen en daardoor uitgroeien tot meer dan een gelegenheidscombinatie. Als de PvdA bereid is om de bureaucratische apparaten van de verzorgingsstaat kritisch tegen het licht te houden en als de VVD iets meer aandacht kan opbrengen voor de sociaal zwaksten, dan kan hieruit iets heel moois groeien en dan zijn we eindelijk een tijdje bevrijd van het CDA, de partij onder wier bewind, in de jaren tachtig, de bemoeizucht van de staat tot ongekende hoogte is opgedreven.

Hoogte van het basisinkomen
Een heel andere vraag: Hoe hoog moet het basisinkomen worden? Op het eerste gezicht lijkt het antwoord eenvoudig. Het basisinkomen is een minimumvoorziening en dat minimum wordt bepaald door wat nodig is om net van te kunnen rondkomen. Als je daar onder gaat zitten spreken we van een gedeeltelijk basisinkomen, maar dan heeft de hele operatie eigenlijk geen zin meer, of hoogstens nog als stap naar een echt basisinkomen, want dan zijn er toeslagen nodig en dan moet de bijstand toch blijven bestaan, met alle aanhangende bureaucratische controle, die we door invoering van het basisinkomen nu juist wilden afschaffen. Dan zouden we een hele reorganisatie van de sociale zekerheid op poten zetten die de zaken voor de burger alleen maar nog moeilijker maakt en die dus weerzin tegen het basisinkomen wekt. ⁽¹¹⁾

De moeilijkheid is, dat dat minimum niet objectief valt te bepalen. Hoort een koelkast daarbij? Een televisie? Een telefoon? Een auto? Vakantie? Elke dag pils en chips? Sigaretten? Elke dag vlees? Een huis boven de ƒ 400,- per maand? Het is duidelijk dat de hoogte van het basisinkomen niet geheel los staat van ideeën over een minimumbestaan, maar daar ook niet door wordt bepaald.

Vruchtbaarder is het om uit te gaan van het bestaande niveau van de bijstand, aangezien het niet erg beschaafd is om de minima erop achteruit te laten gaan. Helaas zit daar ook een groot probleem aan, een probleem dat te maken heeft met de individualisering van het stelsel. Als een basisinkomen onvoorwaardelijk aan iedere persoon wordt uitgekeerd, dan ontvangen twee personen precies twee keer zoveel als één persoon, anders dan in het huidige kostwinnersstelsel.

De bijstand voor een alleenstaande zonder kinderen is momenteel ƒ 1260,-, dus zou een paar ƒ 2520,- ontvangen. Dat is werkelijk teveel om zomaar te geven; dan gaat het hele idee van een basisinkomen als minimumvoorziening teloor. In de Volkskrant van 30 okt. 1993 hebben Wiekhart en Boerlage zelfs gepleit voor een basisinkomen van ƒ 1300,- per persoon per maand, dus ƒ 2600,- voor een paar! Het record vestigen zij hiermee echter nog niet, want in 1986 heeft het Landelijk Beraad Uitkeringsgerechtigden gepleit voor een basisinkomen van ƒ 1500,- per maand (dus ƒ 3.000,- voor een paar). Menige ziekenverzorgster zou haar vingers aflikken bij zo'n bedrag, en dat krijgt zo'n paar dan gratis! Echt, dat gaat niet.

Een bedrag dat voor een alleenstaande nog net kan en voor een paar niet te hoog is, bestaat eigenlijk niet, maar met een bedrag in een orde van grootte van ƒ 900,- per persoon (plus vakantiegeld), ofwel 50% van geldende gezinsminimum, kom je daar dichtbij. Dat is ook ongeveer het bedrag waarvoor het basisinkomen voor de bestaande uitkeringsgerechtigden budgettair neutraal kan worden ingevoerd. Hoger kan niet en lager hoeft niet. ⁽¹²⁾

Als een hoger basisinkomen mogelijk blijkt te zijn, kan het altijd later nog worden verhoogd.

Die ƒ 900,- per maand is in prijzen van 1994. Als het basisinkomen wordt ingevoerd, moet de hoogte ervan worden gekoppeld aan het bruto nationaal product per hoofd. Stijgt dat, dan kan het basisinkomen mee omhoog; daalt dat dan moet het basisinkomen (eventueel met vertraging) mee omlaag. Daarmee wordt een zelfregulerend mechanisme ingebouwd. Als het basisinkomen ertoe zou leiden dat teveel mensen niet meer willen werken of teveel mensen te weinig uren gaan werken, gaat het nationaal inkomen omlaag en daarmee dus ook het basisinkomen. Op die manier blijft een basisinkomen dus ook voor de lange termijn economisch haalbaar. Een basisinkomen van ƒ 900,- per maand komt neer op ± 25% van het nationaal inkomen per hoofd. Niet zo gek voor een minimumvoorziening. ⁽¹³⁾

Schrijnende gevallen
ƒ 900,- is laag. Het is nauwelijks vol te houden dat een alleenstaande zonder verdere hulpbronnen daar nog (net) van kan leven. Toch moet dit probleem een beetje worden gerelativeerd.

In de eerste plaats wordt het probleem verzacht doordat de armoedefuik niet meer bestaat. Momenteel is het zo dat eventuele inkomsten (en die van een partner) onmiddellijk in mindering worden gebracht op de uitkering, waardoor er zelfs situaties kunnen ontstaan waarin het besteedbare inkomen erop achteruitgaat. Voor bijstandsontvanger geldt dus in feite een marginaal belastingtarief van 100% of meer. Dergelijke tarieven betalen zelfs miljonairs niet. Wat een bijstandsontvanger ook doet, hij blijft vast zitten in de armoedefuik zolang hij niet in één keer de sprong weet te maken naar een inkomen uit andere bron dat hoger is dan de bijstand. In feite zelfs een stuk hoger, want dat inkomen moet ook nog compenseren voor wegvallende huursubsidie en wegvallende kortingen voor minima. En dan hebben we het nog niet eens gehad over de tijd die je met werken kwijt bent. Bij een basisinkomen mag je onbeperkt bijverdienen zonder dat het basisinkomen minder wordt.

De consequentie daarvan moet ook worden genoemd, namelijk dat iemand met een baan altijd meer geld te besteden heeft dan iemand zonder baan. Er bestaat dus geen gemeenschappelijk minimuminkomen meer voor werkenden en niet-werkenden, geen netto-netto-koppeling. Het is het een of het ander: Ofwel er is een armoedefuik, ofwel de inkomens van werkenden en niet-werkenden zijn ontkoppeld. Persoonlijk vind ik het heel redelijk dat iemand met een baan meer geld heeft dan iemand zonder baan.

Voor een alleenstaande gaat zijn inkomen dus alleen omlaag als hij zelfs nog niet eens kans ziet om ƒ 360,- per maand erbij te verdienen (bijvoorbeeld door kamerverhuur).

Het is duidelijk dat het verdwijnen van de armoedefuik de bereidheid om te werken zal bevorderen. Aan de andere kant zal het afschaffen van het minimumloon waarschijnlijk het aantal kleine baantjes doen toenemen, waardoor het dus gemakkelijker wordt dan het nu is om er ƒ 360,- in de maand bij te verdienen. Dat komt doordat het tewerkstellen van mensen goedkoper wordt, maar ook speelt er een psychologische factor mee. In de huidige situatie worden mensen er wellicht van weerhouden een eigen bedrijfje op te zetten of – noem eens wat – freelance journalist te worden, omdat zij dan meteen gedwongen zijn daarmee een levensonderhoud te verdienen. Bij een basisinkomen is die dwang er niet en is de stap om het eens te proberen kleiner (en hoeven journalisten alleen te schrijven als ze iets te zeggen hebben en niet omdat ze per woord worden betaald). ⁽¹⁴⁾

In ieder geval is het duidelijk dat het bestaande stelsel het zoeken naar en creëren van werk belemmert en het basisinkomen niet. Hier hebben we één van de twee ironische effecten, één van de twee paradoxen, van het basisinkomen. Het "arbeidsloze" basisinkomen bevordert de werkgelegenheid meer dan het bestaande stelsel. Dus hoewel mensen met een basisinkomen meer keuzevrijheid krijgen, zullen toch waarschijnlijk meer mensen gaan werken. ⁽¹⁵⁾

Dat illustreert nog weer eens dat het de tegenstanders eerder te doen is om loze principes dan om de realiteit. Anders gezegd: het aantal mensen dat ze aan een baan kunnen helpen is eigenlijk maar bijzaak; wat hen vooral steekt is die keuzevrijheid. ⁽¹⁶⁾

(Angst voor vrijheid, vooral die van anderen.) Maar misschien zijn er verlichte conservatieven die inzien, net als bij drugs en euthanasie, dat het onverkorte principe averechts werkt, dus dat je juist de gunstigste effecten krijgt, door eerst het principe een beetje te relativeren. Met dat laatste wordt, zoals hierboven al gezegd, niet bedoeld dat het morele beginsel zelf zijn waarde verliest, alleen dat je er in wetgeving en beleid pragmatisch mee moet omgaan.

In de tweede plaats wordt het probleem van het lage basisinkomen voor alleenstaanden verzacht doordat mensen zonder financiële consequenties kunnen gaan samenwonen. Momenteel lijden mensen forse schade door te gaan samenwonen, want de staat stelt in zijn alomvattende bemoeizucht vast, dat hun draagkracht stijgt en berooft hen vervolgens van dit voordeel. Dat is een van de manieren waarop de staat oorlog voert tegen zijn eigen burgers. De staat doet nog altijd net alsof de maatschappij kan worden teruggebracht tot een overzichtelijke tweedeling, wèl of niet samenwonen (net zo krampachtig als bij wel of niet een baan), maar de realiteit is dat er steeds meer tussenvormen ontstaan. Als mensen dan opgeven dat zij alleen wonen, terwijl ze ("in feite", volgens de staat) samenwonen, wordt dat met veel poeha "fraude" genoemd. ⁽¹⁷⁾

Onzin; zelfs als het in strijd is met de bestaande wet, is het een rechtmatig voorschot op een fatsoenlijker wetgeving. Ja sorry, maar tegen een staat die zich als bezettende macht gedraagt, is vroeg of laat verzet nodig. Hoe mensen hun relaties inrichten en hoe ze eventueel hun draagkracht verhogen, is iets waar de staat met zijn tengels af moet blijven. Bij een basisinkomen is dat het geval en dan kunnen mensen dus ongestraft botje bij botje leggen. Daar hebben we dan het tweede ironische effect, de tweede paradox: het "individuele" basisinkomen bevordert het samenwonen, neemt althans belemmeringen daartoe weg ⁽¹⁸⁾ en ⁽¹⁹⁾ (en vermindert daarmee de woningnood ⁽²⁰⁾).

Een lager individueel levenspeil is dus eigenlijk de prijs die je betaalt voor minder gezeik van de overheid aan je kop. In de derde plaats hebben steeds meer ouderen een pensioen. En voor de pensioengerechtigden wordt een basisinkomen dat lager is dan hun huidige AOW automatisch gecompenseerd, aangezien het pensioen de AOW aanvult tot een overeengekomen bedrag. ⁽²¹⁾

De alleenstaanden krijgen dan dus meer pensioen en de gehuwden minder. In beginsel is dit voor de pensioenfondsen een budgettair neutrale operatie, maar of dat ook echt zo is hangt per fonds af van de verhouding tussen de aantallen alleenstaanden en gehuwden. Als pensioenfondsen hierdoor in de problemen zouden komen, moet de staat natuurlijk bijspringen. Blijven over wat we kunnen aanduiden als de "schrijnende gevallen". Dat zijn dus alleenstaanden (vaak bejaarden) die niet in staat zijn een van de nieuwe, kleine baantjes te bemachtigen, die nooit hebben kunnen werken en zich dus nooit hebben kunnen bijverzekeren voor werkloosheid of arbeidsongeschiktheid, respectievelijk buiten iedere collectieve verzekering vallen en ook geen pensioen hebben, die niet kunnen of willen samenwonen en die zelfs geen kamer kunnen verhuren. Het gaat daarbij om ongeveer 200.000 mensen in de bijstand en de RWW. ⁽²²⁾

Op dit punt moet even een misverstand worden rechtgezet, dat recentelijk door het Centraal Planbureau nieuw leven is ingeblazen, en in navolging daarvan door de DIS (zie noot 12) en door D'66. Die beweren namelijk dat het basisinkomen in plaats komt van de gehele sociale zekerheid. Het duidt op een grof gebrek aan inzicht en sociaal gevoel dat zij niet in de gaten hebben, dat zij op die manier het basisinkomen financieren over de ruggen van de WAO-ers. Geen wonder dat in de berekeningen van de DIS iedereen erop vooruit lijkt te gaan door het basisinkomen, iets wat natuurlijk onmogelijk kan en wat de auteurs aan het denken had moeten zetten.

Een basisinkomen treedt in de plaats van de bestaande uitkeringen op minimumniveau , maar heeft geen enkele invloed op de bovenminimale uitkeringen. Huursubsidie, WAO, WW, Ziektewet en Pensioen kunnen, desgewenst, gewoon blijven bestaan, maar kunnen ook worden overgeheveld naar particuliere verzekeringen. Eventuele fouten van dat stelsel worden door het basisinkomen dan ook niet verholpen. (Zo heeft een WAO-er die weer gaat werken, ook te maken met een armoedefuik.)

Omgekeerd belet dus ook niets in het basisinkomen ons om, desgewenst, in de bovenminimale sfeer een regeling voor "schrijnende gevallen" te treffen. Het nadeel daarvan is, dat je altijd weer bureaucratie en controle invoert. Een bekende uitweg is een toeslag voor alleenstaanden, zoals die in feite ook nu al bestaat bij de bijstand en de AOW. Dan houd je echter de controle op de vraag of iemand echt wel alleen staat en echt geen ander inkomen heeft, terwijl we daar met het basisinkomen nu net vanaf wilden. Dat wordt dan ook prompt als argument tegen het basisinkomen gebruikt. Zo van: wat heeft een basisinkomen dan nog voor zin?

In de nieuwe bijstandswet van het paarse kabinet krijgt een alleenstaande 50% van het geldende gezinsminimum, plus een toeslag van 20% als hij kan bewijzen dat hij niet samenwoont. Dit is een kwaadaardige omkering van de bewijslast. Hoe zou je moeten aantonen dat iets niet het geval is? (In rechtskringen noemt men dit de "probatio diabolica", het duivelse bewijs.) Het parlement heeft dit weer gepikt, zoals het vrijwel alles pikt; het parlement controleert de regering niet meer. In de praktijk word je dus afhankelijk van de willekeur van de ambtenaar die moet geloven wat je zegt. Niets kan beter de verwording van de democratie tot een bureaucratie illustreren. Juist om dit tegen te gaan is een basisinkomen zo ontzettend belangrijk.

In plaats van deze boevenstreken zou op dit moment al een mooie stap in de richting van een basisinkomen kunnen worden gezet. Wie meer wil hebben dan 50% van het minimuminkomen zou niet moeten bewijzen dat hij alleen woont, maar dat hij actief werk zoekt. Daarmee zou een keuzemogelijkheid zijn ingevoerd, terwijl we toch de bureaucraten en conservatieven een eindweegs tegemoet komen. Wie genoegen neemt met 50%, hoeft dan niet meer te solliciteren en niet meer ingeschreven te staan bij het arbeidsbureau en heeft dus, kortom, geen gezeur meer aan zijn kop. ⁽²³⁾

Dat zou een mooie opschoning geven van de bestanden aan werkzoekenden. Echt een basisinkomen is dat nog niet, want eventuele bijverdiensten worden erop gekort.

Een andere uitweg voor (sommige) alleenstaanden wordt geopperd door Wiekhart en Boerlage. Zij stellen voor om alleenstaanden met kinderen te helpen door de kinderbijslag voor minima te verhogen, maar daarmee voer je dus in de kinderbijslag een inkomenstoets en een samenwoningstoets in, dus een hoop extra registratie en bureaucratie. Weer een andere mogelijkheid is om het basisinkomen per persoon vast te stellen zonder rekening te houden met de woonlasten (op ongeveer ƒ 600,-) en om dan vervolgens per huishouden een woonkostentoeslag te geven. Daarmee zou je dan de gevoeligheid voor samenwoningsfraude weer inbouwen.

Dit is echter allemaal veel te ingewikkeld . Het kan veel eenvoudiger, namelijk door de individuele huursubsidie te verhogen. Die wordt per woning vastgesteld en is afhankelijk van het inkomen. Aan de onderkant van de huursubsidietabel moet er gewoon een schijf bijkomen voor inkomens tussen ƒ 900,- en ƒ 1260,- per maand.

Natuurlijk is het waar dat er ook in dat geval bureaucratische controle optreedt, maar die bestaat al , die komt er dus niet bij. ⁽²⁴⁾

Door invoering van het basisinkomen kan er dus een stuk bureaucratie (van de bijstand en andere minimumuitkeringen) af, terwijl een overblijvend probleem wordt opgevangen door een ander, reeds bestaand, stuk bureaucratie. Dat lijkt me toch een vooruitgang. Het enige wat je kunt zeggen is, dat het basisinkomen er voor de categorie "schrijnende gevallen" niet in slaagt alle bureaucratie op te heffen. ⁽²⁵⁾

In het onderstaande ga ik ervan uit, dat de individuele huursubsidie zoveel wordt verhoogd, dat daarmee de inkomensachteruitgang van ƒ 360,- precies wordt gecompenseerd. Naast de reeds genoemde 200.000 mensen in de bijstand, zijn er ook nog zo'n 150.000 alleenwonende ouderen die alleen van hun AOW moeten leven (of van niet meer dan ƒ 300,- per maand extra). Voor hen zou ik gewoon de AOW laten bestaan zoals die nu bestaat. Het basisinkomen wordt dan alleen ingevoerd voor "nieuwe gevallen".

Het lijkt me een goed idee om voor het compenseren van schrijnende gevallen de gelden te gebruiken die nu aan machteloze banenplannen worden verspild, want van een basisinkomen kan een groter effect op de werkgelegenheid worden verwacht. (Dit idee is geopperd door de DIS. Zie noot 12).) Het gaat hierbij om ruim 800 miljoen voor de banenpools en de Jeugdwerkgarantiewet, plus op den duur nog eens iets dergelijks voor de 40.000 Melkert-banen, samen dus zo'n 1,5 miljard. Dat zou onder de huidige omstandigheden genoeg zijn.

Aangezien deze bedragen toch niet echt aantikken, laat ik zowel de compensatie voor schrijnende gevallen als de werkgelegenheidsgelden verder buiten beschouwing.

Financiering
Uitgaande van ruim 12 miljoen volwassenen in Nederland en een basisinkomen van ƒ 900,- per persoon per maand, gaat er in een basisinkomen ongeveer 130 miljard om. ⁽²⁶⁾

) Inclusief vakantiegeld wordt dat 135 miljard. ⁽²⁷⁾

Het is echter fout om te zeggen dat het basisinkomen 135 miljard "kost", want in de sociale zekerheid zijn kosten ook altijd opbrengsten, aangezien ingehouden premies weer terugkomen als uitkeringen. ⁽²⁸⁾ Het komt erop neer, dat 135 miljard deels op een wat andere manier door de maatschappij stroomt. Aangezien het hier slechts om een deel van het nationaal inkomen gaat (ongeveer een kwart), kan de betaalbaarheid nooit wezenlijk een probleem vormen.

Dat geldt trouwens voor de sociale zekerheid als geheel. Die zogenaamde onbetaalbaarheid waarmee ze ons nu om de oren slaan, is in de eerste plaats intimidatie, om ons de bezuinigingen door de strot te duwen. Wat ze ons opdissen als financieel probleem, is in feite een organisatorisch probleem. Er zou geen enkele moeilijkheid zijn, als het bedrijfsleven gewoon zijn rechtmatig deel zou blijven meebetalen aan de sociale zekerheid. Met andere woorden: de machines en computers hebben het werk overgenomen, laat ze dan ook de belasting betalen. Om dat te bereiken is een belastinghervorming nodig: de loon- en inkomstenbelasting moet worden afgeschaft en vervangen door een belasting voor bedrijven (een belasting op toegevoegde waarde of een "productieheffing", deels eventueel in de vorm van een ecotaks). Dit heb ik elders uitgewerkt. ⁽²⁹⁾

Het enig juiste antwoord op de vraag "waar moet dat geld vandaan komen?" is dus: Uit het inkomen dat we nu al hebben. We hebben allemaal al een minimuminkomen en de meesten hebben veel meer. We moeten vooral niet bezwijken voor de suggestie dat het basisinkomen iets is wat we zomaar erbij krijgen. Een klein beetje zou dat het geval kunnen zijn, maar ik speculeer liever niet op inverdieneffecten. Nee, in wezen moet je het basisinkomen zien als een ander woord voor (een deel van) het inkomen dat we toch al krijgen. Met andere woorden: We betalen het basisinkomen uit eigen zak.

Schematisch: Iemand die nu ƒ 40.000,- (netto) per jaar verdient, krijgt in de toekomst een basisinkomen van ƒ 11.000,- en verdient nog ƒ 29.000,-. Dit voorbeeld laat meteen al zien dat gemiddeld de arbeidslonen (en de bovenminimale uitkeringen) omlaag gaan. Dat is logisch, want door een basisinkomen wordt het totale nationaal inkomen niet groter. Als je dus een deel van dat nationaal inkomen uitkeert als basisinkomen, blijft er minder over om arbeidsuren te belonen.

Inkomensverschuivingen
Een hobbel blijft natuurlijk altijd het feit dat ook huisvrouwen (m/v) een basisinkomen moeten krijgen. Het is inderdaad gek, dat je geld zou weghalen bij alleenstaanden die het niet kunnen missen, om het aan huisvrouwen te geven die het niet nodig hebben. De weerstanden daartegen zijn begrijpelijk. Laten we de zaken echter wel even duidelijk stellen: De fout zit niet bij het basisinkomen, maar bij het bestaande kostwinnersstelsel, waarin de werkende partner eigenlijk teveel verdient en de ander (meestal de huisvrouw) te weinig.

Ook zonder basisinkomen zouden we al af moeten van die rare gewoonte van de staat om mensen (m.n. huisvrouwen) als deel van een twee-eenheid te beschouwen, in plaats van als individu. Het kostwinnerstelsel is in wezen belachelijk: De personen M en V wonen samen, M is kostwinner. Dat persoon V niets verdient vinden we triest, dus geven we ze extra geld, in de vorm van een "voetoverheveling", maar dat geld geven niet aan V zelf, maar aan M! ⁽³⁰⁾

Ook zonder basisinkomen zouden huisvrouwen al een zelfstandig uitkeringsrecht moeten hebben, dat dan uiteraard moet worden opgebracht door hogere belastingen voor kostwinners. Dit zou neerkomen op een soort huisvrouwenloon. Er zijn nog mensen die voor een huisvrouwenloon pleiten; er is zelfs een vereniging voor. Voor de aardigheid moet u zich eens even voorstellen wat dat zou betekenen. Dan krijg je dus ambtenaren, en vervolgens rechters, die gaan bepalen wat een huisvrouw in de zin der wet is.

Er komen regels voor wat een huisvrouw wel of niet mag doen. Eventuele bijverdiensten worden in mindering gebracht op het huisvrouwenloon. Als een huisvrouw de boel gaat opruimen bij haar oude bovenbuurvrouw en daarvoor geld krijgt toegestopt en dat niet meldt, dan pleegt zij "fraude". Haar normen vervagen, zegt de staat. Dat moet natuurlijk worden gecontroleerd, dus er wordt weer een detachement rechercheurs tegenaan gegooid: huisvrouwenpolitie. De rechter bepaalt dat de staat de privacy van huisvrouwen mag schenden.

Ziet u het voor u? En let wel: Ik heb hier geen woord van overdreven. Deze dingen gebéúren. En politici vinden dat allemaal heel gewoon. Dit laat nog weer eens duidelijk zien waarom er een basisinkomen moet komen. Er moeten geen aparte (en telkens weer andere) inkomensgaranties zijn voor studenten, voor boeren, voor kunstenaars, voor huisvrouwen. Nee, gewoon een basisinkomen voor iedereen. Daarmee zouden we dan meteen af zijn van allerlei idiote voorwaarden en verboden voor die afzonderlijke groepen, met bijbehorende ambtelijke bemoeizucht, bijvoorbeeld dat bijstandsontvanger niet overdag mogen studeren.

Er zijn ongeveer 1,2 miljoen huisvrouwen. ƒ 900,- per maand komt dus neer op 13 miljard, maar het aantal huisvrouwen daalt, dus dat bedrag ook. Met de voetoverheveling is ongeveer 4½ à 5 miljard gemoeid, maar ook dat bedrag zal wel dalen met het aantal huisvrouwen. Laten we zeggen 4 miljard. Dan gaat het dus om 13 min 4 = 9 miljard extra. Niet een bedrag om van wakker te liggen.

Het feit dat ook huisvrouwen een basisinkomen krijgen, heeft onvermijdelijk tot gevolg, dat traditionele gezinnen met één kostwinner erop vooruitgaan, en dat tweeverdieners en alleenstaanden erop achteruitgaan. Dat geldt gemiddeld, want daarnaast is er een nivellerend effect. Wie veel belasting betaalt, kan er door het basisinkomen op achteruit gaan. Per saldo levert dit ongeveer het volgende beeld op: Laagbetaalde kostwinners en vooral parttimers gaan er op vooruit, voor de meeste alleenstaanden en tweeverdieners en voor de beterbetaalde kostwinners zal het weinig uitmaken, de goedverdienende tweeverdieners en alleenstaanden gaan er wat op achteruit.

Als er een basisinkomen komt, kunnen uiteraard alle uitkeringen op minimumniveau daarin opgaan. Dat geldt om te beginnen voor de bijstand, de AOW en de studiebeurzen. In de bijstand ging in 1992 11 miljard om en in de AOW 32 miljard, maar dat zijn fictieve brutobedragen. (We worden over de hoogte van de uitgaven voor sociale zekerheid dus in feite belazerd.) Netto gaat het ongeveer om resp. 7 miljard en 22 miljard. ⁽³¹⁾

Samen met de studiebeurzen (4 miljard) gaat het dus om 33 miljard. Er zijn nog twee regelingen op minimumniveau, namelijk de IOAW en de IOAZ, maar die tikken niet aan: samen ruim een half miljard (bruto). Voor deze categorieën is het basisinkomen in principe budgettair neutraal. Extra kosten zitten alleen in de verhoging van de basisstudiebeurs (3 miljard). ⁽³²⁾

Iets ingewikkelder ligt het bij de WAO/AAW, de WW, de ziektewet en de AWW. Als iedereen al een basisinkomen heeft, worden dat allemaal aanvullende uitkeringen, waarvoor de premies dus omlaag kunnen. Aangezien de eerste ƒ 900,- (het basisinkomen) natuurlijk toch ergens vandaan moet komen, moet deze premieverlaging worden gecompenseerd door een even grote belastingverhoging. Niemand gaat daar dus in principe op voor- of achteruit. Kijken we alleen naar het basisdeel ter grootte van ƒ 900,- per maand, dan gaat het om de volgende bedragen: Ziektewet 3,5 miljard, WAO 10 miljard, WW 2,5 miljard, AWW 2 miljard en WSW 1 miljard, bij elkaar dus 19 miljard. ⁽³³⁾

Van belang is ook nog dat er bij de verschillende overheden ruim 900.000 mensen werken, plus in de rest van de collectieve sector nog eens 850.000. Hun basisinkomen, bij elkaar 19 miljard, betekent voor de overheid in principe niet veel meer dan een papieren verschuiving. De voetoverheveling à 4 miljard is al genoemd, dus van de 135 miljard is dus op dit moment al 33 + 19 + 19 + 4 = 75 miljard gedekt.

Voor mensen met een baan betekent het basisinkomen, dat zij enerzijds een uitkering krijgen en anderzijds meer belasting betalen. Als we de huisvrouwen even buiten beschouwing laten, treden daarbij geen inkomensverschuivingen op. ⁽³⁴⁾

Op zich is dit nogal dwaas. Waarom zou je mensen eerst geld afpakken om het ze vervolgens weer terug te geven? De reden is, dat alleen op die manier het stelsel als geheel echt eenvoudig kan worden. Het basisinkomen kan niet worden beperkt tot uitkeringsgerechtigden, omdat er dan toch weer controle nodig is en er toch weer een armoedefuik blijft bestaan. ⁽³⁵⁾

In zekere zin komt het basisinkomen voor de werkende bevolking neer op een verhoging van de belastingvrije voet van ƒ 6.000,- naar ƒ 11.000,-. ⁽³⁶⁾

We hebben het hier over 6 miljoen mensen, waarvan er 1750.000 in de collectieve sector werken. Voor de overige 4,25 miljoen gaat het om ongeveer ƒ 5.000,- per persoon, waardoor dus ruim 21 miljard niet meer als loon wordt uitbetaald, maar eerst door de collectieve sector stroomt en dan als basisinkomen wordt uitbetaald. Dat is dus nog wel te overzien.

Betekent dit nu, dat het basisinkomen in de plaats komt van de belastingvrije voet, dus dat die voet kan worden afgeschaft? In principe wel, maar we stuiten hier op een complicatie. Dat zou namelijk betekenen dat over ieder bedrag, ook het kleinste, dat bovenop het basisinkomen wordt verdiend, belasting moet worden betaald. Dat zou op zich niet onredelijk zijn, maar de bedoeling van het basisinkomen, namelijk mensen te bevrijden van bureaucratische overlast, zou op die manier volledig de mist in gaan.

Dat probleem zou nog worden verergerd als het basisinkomen de vorm zou aannemen van een "negatieve inkomstenbelasting". Die wordt namelijk uitbetaald als correctie op het loon. Dat zou dus betekenen dat alle 12 miljoen volwassenen een aanslagbiljet moeten gaan invullen (zoals gezegd: zelfs voor de kleinste verdiensten) en dat al die aangiften moeten worden gecontroleerd.

Deze problemen zijn te vermijden door tegelijk met de invoering van het basisinkomen de inkomstenbelasting af te schaffen en te vervangen door een bedrijvenbelasting, of heffing toegevoegde waarde, of productieheffing, of hoe je het maar wilt noemen. Dit werd hierboven al bepleit. (zie blz. 24)

Het zal duidelijk zijn dat in dat geval de mogelijkheid van een negatieve inkomstenbelasting vervalt. De vorm die mij voor ogen staat is: iedereen een maandelijkse storting op zijn bank- of girorekening. 12 miljoen maandelijkse stortingen is wat veel en daarom moet de uitvoering zo ver worden gedecentraliseerd, dat er per district een handzaam aantal overblijft.

Als de loon- en inkomstenbelasting zouden worden afgeschaft, zou dat de zaken wel een stuk overzichtelijker maken, maar in wezen aan de cijfers niets veranderen. Centraal blijft staan, dat het basisinkomen niet zomaar erbij komt, dus dat het moet worden gefinancierd uit de nettolonen en -uitkeringen.

Al met al komen de inkomensverschuivingen ten gevolge van het basisinkomen neer op 9 miljard voor huisvrouwen en 3 miljard voor studenten, dus 12 miljard. Zo'n gering bedrag kunnen we vast wel verrekenen met een of meer loonsverhogingen. Afgezien daarvan moeten we deze inkomenseffecten niet structureel proberen te compenseren, aangezien we het stelsel dan weer ingewikkeld maken. (Een kleine compensatie, het afschaffen van de voetoverheveling, is al in de berekening verwerkt.)

Hierbij passen nog een paar relativerende kanttekeningen. Er lijkt een hele tak van dienstverlening in opkomst te zijn. Tegen betaling wordt een ontbijt of een pizza bezorgd, je overhemd gestreken, de hond uitgelaten en de auto gewassen en dergelijke. Aangezien door het basisinkomen de arbeidslonen omlaag gaan, worden deze diensten waarschijnlijk goedkoper. Hiervan profiteren met name degenen die er door het basisinkomen het meeste op achteruit gaan, namelijk de goedverdienende tweeverdieners en alleenstaanden, aangezien dat precies degenen zijn die het meeste van die diensten gebruik maken. Op die manier verdienen zij dus een deel van het verlies terug. Datzelfde gebeurt voor sommige ouders die hun studerende kinderen niet meer hoeven te onderhouden, aangezien die zelf een basisinkomen hebben.

Kan een deel van het basisinkomen niet uit een bezuiniging op de bureaucratie worden betaald? Het is rijkelijk optimistisch om dat te denken. Misschien kan dat wel, maar je moet goed beseffen waar je dan mee bezig bent. Dan financier je het basisinkomen voor huisvrouwen over de ruggen van de ambtenaren. Dan zet je die ambtenaren in één klap op minimumloon (basisinkomen) om de rest van hun salaris te gebruiken voor twee andere basisinkomens. Zo kan het natuurlijk niet. Die ambtenaren moeten op z'n minst een wachtgeld krijgen tot ze een andere baan hebben en dat kost ook geld. Wiekhart heeft becijferd dat een bezuiniging op de bureaucratie op den duur 13 miljard oplevert.

Deze winst kan echter alleen worden geïncasseerd als die ambtenaren vervangende banen krijgen, banen die ergens vandaan moeten komen. Met andere woorden: dat kan alleen als het nationaal inkomen toeneemt, en/of als er grootscheepse arbeidstijdverkorting plaatsvindt. Op den duur zal dat wel gebeuren, maar laten we vooralsnog maar gewoon eerlijk zeggen dat voor het basisinkomen de netto arbeidslonen omlaag moeten. Lonen worden aanvullende lonen, zoals pensioenen in Nederland al aanvullende pensioenen zijn. Hetzelfde geldt voor de bovenminimale uitkeringen. Nogmaals en ten overvloede: inclusief het basisinkomen blijven de lonen en uitkeringen (netto, gemiddeld) even hoog als ze nu zijn. Over de afwijkingen van het gemiddelde hebben we het al gehad.

Korter werken
Vooral de parttimers gaan er door een basisinkomen sterk op vooruit. Ze leveren slechts een evenredig deel van hun loon in en krijgen daar een volledig basisinkomen voor terug. Op een andere manier benaderd: als je al een basisinkomen krijgt, hoef je daarnaast geen veertig uur te werken om aan een bevredigend inkomen te komen. (Typisch een redenering die bij een minder krampachtige arbeidsmoraal hoort, evenals parttime werken zelf.) Dat zal ongetwijfeld tot gevolg hebben dat veel meer mensen parttime gaan werken. ⁽³⁷⁾

Als dat maar genoeg gebeurt, noemen we dat op den duur niet meer "parttime", aangezien een werkweek van, pak weg, vijfentwintig of tweeëndertig uur dan de norm is geworden, zonder dat dit echter voor iedereen hoeft te gelden, zonder dat de vrijwilligheid in het gedrang komt en zonder dat de overheid het allemaal regelt. Kortom: een veel betere weg dan algemene arbeidstijdverkorting. ⁽³⁸⁾

Deze medaille heeft een keerzijde. We hebben gezien dat het basisinkomen wordt gefinancierd uit de nettolonen en -uitkeringen, dus dat de arbeidslonen omlaag gaan. Dat geldt ook voor mensen die maar nauwelijks méér of zelfs minder dan het basisinkomen verdienen. Die mensen krijgen daar wel een basisinkomen voor terug, maar dat krijgen ze sowieso. Ze zouden dus kunnen redeneren dat ze voor het schijntje dat ze daar bovenop nog verdienen, niet meer gaan werken. Mensen die nu dus parttime werken, zouden er massaal de brui aan kunnen geven. Het zal gewoon enige tijd duren, voor iedereen aan die lagere lonen gewend is geraakt, dus voor men beseft dat dat voortaan de normale lonen zijn.

Toch is er natuurlijk ergens een benedengrens aan het uurloon; voor minder werkt men niet. Laten we dat minimum voor het gemak even op (netto) ƒ 5,- stellen. Stel dat iemand nu 80 uur per maand werkt voor (netto) ƒ 1200,-. Dan wordt dat in de toekomst ƒ 900,- (basisinkomen) plus minimaal 80 x ƒ 5,- = ƒ 400,-, dus ƒ 1300,-. Die persoon gaat er door het basisinkomen dus op vooruit, zelfs in dit voorbeeld waarin het uurloon wel extreem daalt. In zijn algemeenheid betekent dit, dat door het basisinkomen de lonen wel dalen, maar in het lage-lonenbereik minder dan gemiddeld. ⁽³⁹⁾

Invoering
Ik heb niet de pretentie dat ik zomaar even uit mijn mouw kan schudden hoe het basisinkomen ingevoerd kan worden, maar als algemeen uitgangspunt zeg ik: haal zo min mogelijk overhoop; sluit zoveel mogelijk aan bij de bestaande toestand, en probeer de inkomensverschuivingen te verrekenen met loonsverhogingen.

Ik zou het denk ik zo aanpakken, dat niemand iets hoeft in te leveren van wat hij nu heeft. Het basisinkomen zou dan geleidelijk worden ingevoerd voor "nieuwe gevallen": mensen die een uitkering aanvragen of voor het eerst AOW krijgen, eventueel ook mensen die van baan veranderen. Die mensen krijgen het basisinkomen dan in plaats van iets wat ze anders zouden hebben gekregen, maar aangezien ze niet weten hoeveel dat is, zal er nauwelijks verzet zijn.

Uitkeringsgerechtigden zou ik denk ik in eerste instantie de keuze geven. Ofwel ƒ 900,- per maand zonder voorwaarden, ofwel een hoger bedrag tegen de gangbare verplichtingen. Wie voor het hogere bedrag kiest en dan wordt betrapt op fraude, raakt niet zijn gehele uitkering kwijt, maar vervalt gewoon in de andere regeling, dat wil zeggen: hij krijgt voortaan nog ƒ 900,- en verliest zijn recht op arbeidsbemiddeling.

Voor mensen in loondienst zou ik denk ik beginnen met het basisinkomen op hun loonstrook te vermelden. Dan wennen ze aan het idee èn aan het feit dat ze het uit eigen zak betalen. Iemand die netto ƒ 2000,- verdient leest dan voortaan op zijn loonstrook: Basisinkomen ƒ 900,-, overig inkomen ƒ 1100,-. Na enige tijd verandert dit in: Netto ƒ 2000,-, Af: basisinkomen ƒ 900,-, Uit te betalen ƒ 1100,-. Het bedrijf betaalt die ƒ 900,- dan aan het Fonds voor het Basisinkomen, dat het weer overmaakt aan de werknemer. Langzamerhand moeten de loononderhandelingen dan natuurlijk alleen nog over het overige inkomen gaan.

Een volgende stap zou kunnen zijn dat de staat een loonsverhoging in de collectieve sector afkoopt met een basisinkomen voor de bijbehorende huisvrouwen. (In de collectieve sector werken in totaal ongeveer één driekwart miljoen werknemers.)

Vervolgens zou het basisinkomen kunnen worden opengesteld voor de andere huisvrouwen (d.w.z. degenen die nog geen basisinkomen hebben). Dan zouden we eigenlijk een vorm moeten vinden om dat in te brengen in de loononderhandelingen (dus net als ik dat zojuist voorstelde voor de collectieve sector).

Als we zover zijn, hebben de vrouwen van zelfstandigen ook al een basisinkomen. En die zelfstandigen zelf? Die hebben al een basisinkomen. Iedereen moet het immers uit eigen zak betalen. Natuurlijk mogen ze best meer belasting betalen en in ruil daarvoor het basisinkomen teruggestort krijgen, maar dat kan in eerste instantie beter met gesloten beurzen. Wel kunnen zelfstandigen die onder het minimum zakken een basisinkomen aanvragen.

Met deze eerste stappen zijn we er natuurlijk nog niet. De verdere invoering zal nog de nodige problemen geven. Toch wil ik maar zeggen, dat de invoering van het basisinkomen nog wel meevalt. We hoeven echt niet in één klap de hele samenleving te reorganiseren. De invoeringsproblemen kunnen bovendien nog sterk worden verminderd, als we de bedrijvenbelastingen invoeren, zoals hierboven al een paar keer werd bepleit. (Zie ook noot 34)

Tot slot
Het basisinkomen heeft een sterke ideële lading en is tegelijk, heel praktisch, de oplossing voor veel problemen waar de verzorgingsstaat mee worstelt. Het overtroeft in één klap zowel "links" op het gebied van solidariteit als "rechts" op het gebied van vrijheid en zou dus voor beide een kerndoel kunnen zijn. Het is tegelijk het sluitstuk vàn en de overwinning òp de verzorgingsstaat. Wat zouden we ons nog meer kunnen wensen?

Het basisinkomen moet er komen omdat het een beter stelsel is dan wat we nu hebben, een véél beter stelsel zelfs. Het beperkt de macht van de staat en bevrijdt ons van controle en bemoeizucht en van ambtelijk gewroet in ons privé-leven. Het basisinkomen neemt een boel grote en kleine ergernissen weg en maakt een boel dingen veel eenvoudiger. Het is in feite de oplossing voor zoveel problemen, dat het een schande is dat we het niet al lang hebben.

Er zijn mensen die worstelen met de vraag, of het moreel wel te rechtvaardigen is om mensen zomaar een arbeidsloos basisinkomen te geven. Het basisinkomen is echter geen arbeidsloos inkomen, het is alleen maar een verplichtingsvrije voet. Bovendien zijn er stomweg geen fatsoenlijke alternatieven meer. Letterlijk: alleen nog maar onfatsoenlijke. De echte vraag is dus, of het wel moreel te rechtvaardigen is om het basisinkomen nog langer uit te stellen. Veel mensen moeten even wennen aan het idee, maar één ding is zeker: Een samenleving die het basisinkomen eenmaal heeft, wil er nooit meer vanaf. Iedere poging om het weer af te schaffen zou een opstand uitlokken.

Noten
1
Desgewenst kan ook ingezetenschap een voorwaarde zijn. Nederlanders die in het buitenland verblijven, krijgen dan geen basisinkomen.

2
In de huidige situatie is ook iedereen wel verzekerd van een minimum, maar dit ligt voor allerlei groepen telkens op een ander niveau. Denk bijv. aan schoolverlaters, bejaarden, alleenstaande of gehuwde bijstandsontvanger met en zonder kinderen, uit- of thuiswonende studenten. Er zijn dan allerlei grens- en twijfelgevallen, waaruit dan weer bureaucratische rimram voortvloeit, plus inbreuken op de privacy.

Maar de handen ineenslaan om wereldwijd een fatsoenlijk stelsel van sociale zekerheid en behoorlijke arbeidsomstandigheden op te zetten kunnen ze óók al niet, want dan beginnen ze te mekkeren over "soevereiniteit". De internationale kapitaalstromen hebben ze vrijgegeven, zodat geen land meer een eigen economisch beleid kan voeren. Niemand die het erg vond, maar het opzetten van een tegenwicht, of het verzachten van de gevolgen, in de vorm van sociale zekerheid, dàt tast ineens de soevereiniteit aan. Zo blijven ze dus elkaar, en daardoor zichzelf, in de vernieling helpen. Of een wereldwijd, Keynesiaans beleid van vraagstimulering de draagkracht van het aards milieu niet te boven zal gaan, is nog weer een heel andere vraag.

6
In het ergste geval, als de angst voor lanterfantende en criminele jongeren erg groot is, kunnen we ook nog besluiten, bij wijze van compromis, om het basisinkomen pas bij 25 jaar (of zo) te laten ingaan. Voor jongere mensen blijft dan gewoon de bijstand bestaan, met de bijbehorende bureaucratische controle, of anders moeten zij zich door hun familie laten onderhouden.

Wiekhart heeft een voorstel uitgewerkt om het basisinkomen met de leeftijd te laten toenemen. Van ƒ 650,- voor een achttienjarige tot ƒ 1300,- voor iemand van boven de vijfenzestig. (O.a. in het tijdschrift Liberté, Egalité, Fraternité, dec. 1994) De voordelen daarvan zijn niet onmiddellijk duidelijk, maar desgewenst kan dat. Met leeftijd valt nauwelijks te frauderen, dus zo'n stelsel is zonder al te veel moeite uitvoerbaar.

7
Deze laag is dus een kweekvijver voor rechtse, rancuneuze, zelfs fascistische sentimenten, tenzij we er in slagen arbeid weer gewoon als een noodzakelijk kwaad te zien.

Eigenlijk is wat er met het minimumloon gebeurt, net zo'n soort dubbelregeling als zojuist ter sprake kwam. Het gaat de staat helemaal niets aan, hoeveel loon een bedrijf aan een werknemer betaalt. (Dat is een zaak voor de vakbeweging, niet voor de staat.) De staat moet zorgen voor een minimum-inkomen, maar in zijn regelzucht heeft hij het bedrijfsleven opgezadeld met een minimum-loon.

11
In het rapport "Waarborgen voor Zekerheid" (1985) pleitte de WRR voor een gedeeltelijk basisinkomen van ƒ 450,- per maand. In een van de toekomstscenario's in "Nederland in drievoud" (1993) heeft het Centraal Planbureau de mogelijkheid van een basisinkomen opgenomen. Het CPB wil daartoe de bijstand bevriezen, tot die in 2015 laag genoeg is en kan worden omgezet in een basisinkomen. Omgerekend in prijzen van 1994 zou de hoogte ervan neerkomen op ongeveer ƒ 550,- à ƒ 600,- per maand. Typisch een gedeeltelijk basisinkomen. Het is jammer dat dergelijke bedragen de ronde doen, want die bemoeilijken alleen maar de discussie.

Een argument voor een gedeeltelijk basisinkomen zou zijn, dat je op die manier het basisinkomen geleidelijk kunt invoeren. Een of andere vorm van geleidelijkheid zal vermoedelijk wel nodig zijn, in verband met de gevolgen van het basisinkomen voor de arbeidslonen (zie onder), maar mijn gedachten gaan dan in een heel andere richting. Zie het hoofdstuk "Invoering".

12
Paul de Beer, voormalig medewerker van de Wiardi Beckmanstichting en tegenwoordig werkzaam bij het SCP, gaat er in het WBS-rapport "Het verdiende inkomen" uit 1993 vanuit, dat ƒ 1000,- per maand, dus ƒ 2000,- voor een paar ook nog mogelijk is. Paul de Beer is ook lid van een gremium dat zichzelf "Denktank Intermediaire Structuren" (DIS) noemt. In het DIS-rapport "Keihard Sociaal" van januari 1995, wordt gepleit voor een basisinkomen van ƒ 886,- per maand, dat wil zeggen inclusief vakantiegeld ƒ 935,- per maand.

Ook de OV-kaart voor studenten is een voorbeeld, maar daar kleven bezwaren aan. Het subsidiëren van onbeperkte aanspraken is eigenlijk altijd fout. Idem dito grootverbruikerskortingen, zoals die op gas en licht worden gegeven. Veel beter kun je dan een minimumniveau gratis beschikbaar stellen en daarboven iedereen het volle pond laten betalen. In plaats van een OV-kaart zou je dus eerder moeten denken aan een knipkaart.

14
Ook het voortbestaan van kleine bedrijfjes wordt met een basisinkomen gemakkelijker. Veel kleine middenstanders, die door de supermarkten worden weggeconcurreerd, zouden het met een basisinkomen langer volhouden. In de agrarische sector zijn kleine bedrijfjes (die het milieu minder aantasten) al lang niet meer levensvatbaar, maar er zijn nog boeren die er voor hun plezier zo'n bedrijfje op na houden naast een halve kantoorbaan. Ook voor hen zou het met een basisinkomen een stuk gemakkelijker worden.

Recentelijk heeft de Amsterdamse politie een einde gemaakt aan een min of meer bloeiende bedrijfstak, namelijk de illegale naaiateliers, onder het motto "regels zijn regels en waar blijf je anders". Het arbeidsbureau was niet in staat om voldoende legale, geschoolde krachten te leveren tegen een loon waarvoor rendabel gewerkt kon worden. Net als bij het bekeuren van naaktlopers in het Vondelpark of het bestrijden van drugs was de politie dus weer eens bezig met het handhaven van de verkeerde regels, regels die er in die vorm helemaal niet zouden moeten zijn. Was er een basisinkomen geweest, plus een beter doordacht immigratiebeleid (toelaten van economisch waardevolle krachten, net als in de VS, Canada of Australië), dan was dit niet nodig geweest. (Zie ook noot 1)

15
Dat wil niet noodzakelijk zeggen dat er minder werkloosheid komt. Als het aantal baantjes toeneemt, maar het aantal mensen dat zich op de arbeidsmarkt meldt nog méér toeneemt, stijgt de werkloosheid. Omgekeerd, als veel mensen vinden dat ze genoeg hebben aan het basisinkomen en afzien van een baan, daalt de werkloosheid zonder dat er banen bijkomen.

Uiteraard leidt dit tot een hogere vraag naar nieuwbouw. De overheid meet vervolgens de door haarzelf opgefokte vraag, noemt dat ter rechtvaardiging "woningnood" en wil de komende jaren 1 miljoen woningen bouwen. Aangezien er geen geschikte locaties meer zijn, zal dit vernietigend uitpakken voor het landschap. Men deinst zelfs niet terug voor krankjorume locaties als het IJmeer. Ook worden de geesten al rijp gemaakt voor volledige onttakeling van het "Groene hart".

Het is hoog tijd dat de objectsubsidies in de woningbouw worden afgeschaft en dat de hypotheekrente niet langer aftrekbaar is voor de belastingen. De individuele huursubsidie moet daarentegen worden verhoogd. Zolang je enerzijds voor woningen een minimumkwaliteit vaststelt en anderzijds minimumlonen en -uitkeringen niet hoog genoeg maakt om die minimumkwaliteit te kunnen betalen, moet je het verschil overbruggen met huursubsidie. Overigens zou op de prijs voor de minimumkwaliteit flink bezuinigd kunnen worden zonder die kwaliteit zelf aan te tasten, door allerlei prijsopdrijvende verordeningen af te schaffen.

21
Aan dit gegeven wordt overigens de laatste tijd geknabbeld.

Aan de ene kant past de kinderbijslag prima bij een basisinkomen, aan de andere kant is er iets voor te zeggen om de kinderbijslag zo laag vast te stellen, dat er geen stimulans tot het "nemen" van een kind van uitgaat.

27
Deze geldstroom van ƒ 135 miljard zou beleidsmatig onder het ministerie van Financiën moeten vallen en niet onder Sociale Zaken. Als dan ook nog de bovenminimale uitkeringen (WW, Ziektewet, pensioen en eventueel WAO) worden geïndividualiseerd of geprivatiseerd, kan het ministerie van Sociale Zaken worden opgeheven. Andere taken zoals werkgelegenheidsbeleid (niet effectief) kunnen worden opgeheven of bij Economische Zaken worden ondergebracht. Beleidsmatig onder Financiën wil niet zeggen dat Financiën dat geld ook zelf moet beheren. Waarschijnlijk kan het het beste in een apart fonds worden ondergebracht (net als de ambtenarenpensioenen). Dat verkleint de kans dat de staat een greep in de kas doet.

Het hele idee dat de sociale zekerheid iets "kost" en dat de staat daarvoor zoveel "opsoupeert" is kwaadaardige nonsens. Laten we ons even beperken tot de AOW. Stel dat er geen AOW was, dan zouden een heleboel oudere mensen afhankelijk zijn van hun kinderen. Deze toestand bestond in Nederland tot in de jaren vijftig en wie kent niet de schrijnende verhalen uit die tijd. Nog altijd is het zo, dat wie afhankelijk is van zijn familie, een grote kans loopt door die familie mishandeld te worden. (Zie bijv. Het Parool, 1 okt. 1994.) Of je oma nu in huis neemt of dat je AOW voor haar betaalt, in beide gevallen kost dat geld. "Ja, maar die AOW is veel duurder."

Natuurlijk is die AOW duurder, maar dat komt doordat de AOW ervoor zorgt, dat iedere oudere gegarandeerd een bepaald minimum krijgt. De AOW en de bijstand leggen een vloer in het levenspeil waar niemand doorheen kan zakken. Als iedereen fatsoenlijk was, zou je daar geen verzorgingsstaat voor nodig hebben, en dan zouden de kosten in beide gevallen gelijk zijn. Goed beschouwd is het zelfs schandelijk om hier over "kosten" te gaan praten. Wat de AOW doet is de zorg voor ouderen collectiviseren, dat wil zeggen aan individuele gezinnen de macht ontnemen om op hun eigen oma of opa te bezuinigen. Een kwestie van beschaving. Een soortgelijk verhaal kun je voor de bijstand of voor de studiebeurzen houden.

Het is natuurlijk niet alléén een kwestie van fatsoen. Mensen die zelf op een minimuminkomen zitten, kúnnen daarvan geen in- of uitwonende opa of oma onderhouden. Om dat op te vangen, betalen de rijkere mensen wat meer premie. De AOW en de bijstand hebben dus een nivellerende werking, maar voor de samenleving als geheel maakt dit niets uit. Betaalde premies komen terug als ontvangen uitkeringen.

Tegenwoordig papegaaien journalisten elkaar voortdurend na dat de verzorgingsstaat mensen afhankelijk heeft gemaakt, maar je kunt duizend maal beter afhankelijk zijn van de staat dan van je familie of je buren. Kijk om je heen en neem met je eigen ogen waar: de verzorgingsstaat heeft ons geen afhankelijkheid, maar juist veel vrijheid gebracht. Laat je dus vooral niet in de luren leggen door de quasi-liberale bezuinigingspropaganda; in feite is de aanval op de sociale zekerheid een aanval op de vrijheid.

29
Zie mijn nota "Belastinghervorming is afschaffing". Bij mij te verkrijgen door ƒ 10,- over te maken op postgiro 5051910 t.n.v. E. Voogd, Amsterdam, onder vermelding van "belastingnota". Heel in het kort komt dit voorstel neer op afschaffing van het brutoloon. Het (huidige) verschil tussen bruto en netto moet nog steeds als belasting (en premie) worden opgebracht, maar niet meer door de loonontvangers, maar door de bedrijven, en niet meer op basis van arbeidsloon, maar op basis van omzet. Een bedrijf betaalt dus geen brutolonen meer ongeacht omzet, maar belasting op basis van omzet. Op die manier kan de sociale zekerheid de winsten nooit uithollen en dus geen negatieve invloed hebben op de economische groei (zie noot 28).

Bij elkaar leveren die een situatie op die lijkt op de uit de wiskunde bekende vier vergelijkingen met vier onbekenden. De hoogte van het basisinkomen zal bijvoorbeeld afhankelijk worden van een nationaal inkomen, waarvan de hoogte mede door dat basisinkomen kan worden beïnvloed. Er zal bij de invoering dus echt wel iets fout gaan. De beste manier is waarschijnlijk om alles zoveel mogelijk budgettair neutraal te houden, dus om zoveel mogelijk uit te gaan van de huidige bedragen (of het gemiddelde daarvan over een reeks jaren).

De juiste percentages berekenen we dan achteraf wel. Daarnaast moet er een "Fonds schrijnende gevallen" komen, waaruit bedrijven en particulieren die er door een samenloop van omstandigheden erg op achteruit gaan, een vergoeding kunnen krijgen. Mocht daardoor het financieringstekort van de overheid tijdelijk groter worden, dan moet dat voor lief worden genomen.

 

Auteur:  Drs. E. Voogd (Politicoloog)

 

 Uit:
Naar een toekomstbestendig stelsel voor arbeidsmarkt en sociale zekerheid (2005)

 

Het huidige stelsel van sociale zekerheid in Nederland is een onoverzichtelijk, bureaucratisch geheel, dat niet meer aan de behoeftes van deze tijd voldoet.

Burgers zijn zelfstandige individuen, niet de helft van een stel.

Uitkeringsgerechtigden zitten in een ijzeren armoedeklem en kijken tegen een 100% belastingstarief op. Het gevolg is dat burgers op het bijstandsniveau meer dan 32 uur tegen het minimumloon moeten werken om er financieel wijzer van te worden.

Flexwerkers hebben heel weinig aan het huidige stelsel. De huidige financiering van de sociale zekerheid drukt vooral op de factor loonarbeid.

Deze problemen met het huidige stelsel van sociale zekerheid oefenen druk uit om het stelsel te hervormen. De vraag is alleen in welke richting? 

De VVD bepleit een verplicht sociaal zekerheidsstelsel op het niveau van het sociale minimum aangevuld met mogelijkheden voor vrijwillige bijverzekering voor uitval van loon en dergelijke. Ruwweg bespaart dit ministelsel 8 miljard gulden per jaar. Maar door CAO afspraken zullen de

nadelen van dit stelsel zoveel mogelijk worden opgevangen. De financiële voordelen voor de overheid verdampen.

Van de hoofdproblemen van het huidige stelsel wordt alleen de vereenvoudiging aangevat. Maar het principe van solidariteit tussen sterken en zwakken wordt ondergraven. 

PvdA, D 66 en CDA willen geen fundamentele hervorming van het huidige stelsel. Om de uitgaven in de hand te houden dalen de uitgaven per persoon, maar er komen steeds meer mensen bij die recht hebben op een of andere vorm van uitkering. Om het stelsel hanteerbaar te houden worden de uitgaven steeds meer geconcentreerd op de meest behoeftigen. Maar liefst 50 tot 60 % van de Nederlandse bevolking voelt voor deze oplossing.

Dit leidt in de praktijk echter tot een steeds verdere afkalving van het huidige systeem. Afbraak WAO, privatisering van de Ziektewet, steeds hardere fraude bestrijding, etc.

De oorzaken van de huidige problemen worden niet aangepakt. Op den duur loopt dit doormodderen vast. Amerikaanse vormen van workfare zijn het uiteindelijke resultaat. 

Zo'n 25 % van de Nederlanders voelt het meest voor deze oplossing.

Het basisinkomen is een inkomen dat iedere ingezetene vanaf 18 jaar van de overheid ontvangt, ongeacht of men een ander inkomen geniet en zonder dat er enige voorwaarde aan verbonden is.

Een eenvoudig en nieuw systeem.

Met de invoering van een basisinkomen kunnen alle andere overheidsuitkeringen voor volwassenen vervallen. Behalve die voor gehandicapten, omdat zij minder mogelijkheden op de arbeidsmarkt hebben.

Omdat iedereen recht heeft op een basisinkomen wordt het fraudeprobleem uiterst minimaal. Iedereen kan met het basisinkomen doen wat hij of zij wil: vrijwilligerswerk, studeren, een

(parttime) baan of een combinatie.

Het 100% belastingstarief voor uitkeringsgerechtigden wordt door een lager tarief vervangen. Omdat het basisinkomen als een minimuminkomen functioneert kan het wettelijk minimumloon zonder veel bezwaar worden afgeschaft. Het basisinkomen werkt als een algemene loonkostensubsidie. Met name voor laaggekwalificeerden zal dat een enorme steun zijn bij het vinden van betaald (parttime) werk. Het grote verschil met de huidige loonkostensubsidies (Melkert Banen etc) is dat deze altijd via de werkgever verlopen. Met een basisinkomen krijgt de werknemer deze loonkostensubsidie direct.

De flexwerkers zullen sterker op de arbeidsmarkt komen te staan. Diezelfde arbeidsmarkt zal door het basisinkomen flexibeler en beter functioneren. Voor veel mensen zal korter werken financieel aantrekkelijker worden, omdat het inkomen minder dan evenredig met het aantal

gewerkte uren zal afnemen. Het basisinkomen blijft immers gelijk.

Uitkeringsgerechtigden krijgen ook geld, zelfs als ze niet solliciteren. (Wel een forse korting) De PvdA vraagt zich in de nota sociale zekerheid af: 'Waarom zou je als werkende, nog aan de financiering van de sociale zekerheid bijdragen, als van anderen niet wordt geëist dat zij al het

mogelijke doen om hun aanspraken op de sociale zekerheid tot een minimum te beperken?' Het antwoord zou kunnen luiden: omdat iedereen een basisinkomen krijgt en iedereen daarom ook de voordelen van het basisinkomen voor zichzelf kan benutten. Is het niet op dit moment, dan later. 

De tweede tegenwerping is dat de financiering van een volwaardig basisinkomen (1000 gulden per individu per maand) een verhoging van de collectieve lasten vergt. Dat gaat tegen de tijdgeest van lagere collectieve lasten in. Immers met een volwaardig basisinkomen is ruim 120 miljard gulden per jaar gemoeid.

Overigens wordt nu ook een dergelijke som aan sociale zekerheid uitgegeven. 

De financiering van een dergelijk basisinkomen behoort heel wel tot de mogelijkheden. Het grootste deel komt uit vervanging van bestaande inkomensoverdrachten. (AOW 37, ABW 12,

AAW 6, AWW 5, studiefinanciering 6 miljard tezamen 69 miljard. 

Behalve voor de 2 miljoen huisvrouwen en 2000 huismannen in Nederland heeft iedereen een inkomen van 1000 gulden of meer.

Door de voetoverheveling af te schaffen kunnen we

aan ieder individu een gedeeltelijk BI van 250 gulden geven. De verhoging van de

collectieve uitgaven boven het huidige peil bedraagt in een eerste orde benadering 12 x (1000 – 250) x 2 miljoen = 18 miljard gulden op jaar basis.

Het is echter zo dat door de invoering van het basisinkomen de traditionele gezinnen er financieel op vooruit gaan. Zeker in vergelijking met tweeverdieners en alleenstaanden. Om

dit voordeel weg te nemen, zou tijdelijk de belasting op traditionele gezinnen verhoogd kunnen worden. Een soort omgekeerde voetoverheveling.

Om een volwaardig basisinkomen te financieren is het nodig tot een verbreding van de heffingsgrondslag te komen.

Een combinatie van verschillende heffingen is nodig. De ondernemingen dienen hun bijdrage te leveren via een heffing op de netto toegevoegde waarde. De burgers via een verhoging van het tarief van de eerste schijf tot 50 % en verder door een verhoging van de milieuheffingen en

invoering van nieuwe milieuheffingen.

Nu is het zo dat in Nederland ongeveer 5 % van de belastingopbrengst uit milieuheffingen komt. In Noorwegen en binnenkort in Denemarken is dat al 10%.

Uiteraard betekent de invoering van een volledig BI ook dat op de uitvoering van de sociale zekerheid van 8 miljard per jaar fors bespaart kan worden.

Met een dergelijke combinatie van maatregelen is een basisinkomen prima te financieren. 

Natuurlijk kan zo'n nieuw stelsel niet in een keer ingevoerd worden. Het meest verstandig lijkt om te beginnen met een gedeeltelijk basisinkomen.

Bijvoorbeeld het voetinkomen van 400 gulden dat GroenLinks voorstelt. De voordelen van een gedeeltelijk basisinkomen zullen kleiner zijn, maar zich wel degelijk bemerkbaar maken. Nederland zou kunnen wennen aan het idee en discussiëren hoe het verder moet.

 

Vandaag anno 1995 maakt niemand zich meer druk over kinderbijslag tenzij het over verlaging van de bedragen gaat. Hetzelfde doet zich thans voor met basisinkomen. De voor- en tegenstanders van basisinkomen bewegen zich dwars door alle lagen van de bevolking en dwars door alle politieke stromingen heen, van uiterst links tot uiterst rechts. Is er al enige scheiding aan te brengen dan bevindt de breuk zich op de scheiding van conservatief en progressief. Zij die graag alles bij het oude laten omdat ze gebeiteld zitten binnen het huidige systeem: men heeft al een soort basisinkomen b.v. AOW of men heeft nooit behoefte gehad aan een arbeidsinkomen omdat men al over een arbeidsloos inkomen beschikte op grond van bezit. Eénderde deel van ons nationale inkomen bestaat uit inkomen uit bezit en 20% van de bevolking bezit 80% van onze nationale rijkdom.

Tegenstanders van het BI voeren als belangrijkste argumenten aan

Voorstanders van het BI voeren een veelvoud van argumenten aan die de argumenten van de tegenstanders moeten neutraliseren. De argumenten vóór zijn zeer talrijk en zeer divers. Ook de inhoud en betekenis van het BI zijn bij de voorstanders zeer verschillend en variëren van 'het middel tegen alle maatschappelijke kwalen' tot 'één van de vele strategieën die samen moeten leiden tot rechtvaardige en duurzame samenleving'. Er zijn er met een lange geschiedenis en er zijn er van zeer recente datum.

Het 'Grondvest BI' behoort al tot de categorie met al enige geschiedenis. Ook onder degene, die het Georgistische gedachtegoed ondersteunen en tot de vrienden van Grondvest gerekend mogen worden lopen de opvattingen over het Grondvest B.I. uiteen. 'Grondvesters van het eerste uur, die 'de hitte van de dag' gedragen hebben komen moeizaam op één lijn met de 'werkers van het laatste uur'.

Verander de naam Kinderbijslag in 'basisinkomen' voor kinderen, Noem de AOW 'n basisinkomen voor 65 plussers. Verander RWW Bijstandsuitkering en een hele reeks sociale uitkeringen van naam in BasisInkomen. Al die uitkeringen bij elkaar, plus de besparing aan kosten van administratie en fraudebestrijding, gedeeld door het aantal in de burgerlijke stand ingeschrevenen noem ik eenieders basisinkomen.

Als dit geld – in de plaats van de sociale uitkeringen – aan iedereen als basisinkomen wordt uitgekeerd, wat is dan het verschil? Het belangrijkste verschil is dat iedereen vrijelijk en onbeperkt mag bijverdienen. Bijverdiensten worden, in tegenstelling tot wat gebruikelijk is bij huidige sociale uitkeringen, op het basisinkomen niet gekort. Zwart werken is wit geworden. Er is geen fraude meer die bestreden moet worden. En geen aantasting van privacy meer nodig. Een computer kan de giro's automatisch uitschrijven aan de hand van het bevolkingsregister.

Blijft het bezwaar dat het geld voor het basisinkomen op gebruikelijke wijze met belastingen en premies van het verdiende loon van werkende mensen moet worden afgepakt. Zo'n basisinkomen beschouw ik als een fooi, een mensonterende bedeling. Gelukkig kan dat volgens ons 'Handvest van de Grond' ook anders.

Wat is grondrecht? Wat kun je ermee en wat moet je ermee? Er is een grondmarkt. Makelaars in Onroerend Goed kunnen ons met behoorlijke precisie vertellen wat de prijs of pachtwaarde is van de grond in stad en land, wat de marktprijs is. Marktprijs betekent 'waar voor je geld' en markt betekent locatie voor commerciële ruiltransactie.

Huishuur is voor een gedeelte grondhuur. Eigenaar van grond betekent de spaarbankrente missen van de koopsom of rente betalen voor een hypotheek. Letterlijk iedereen betaalt voor wat de grond waard is. Daar hoeft niets aan te veranderen, maar… Wie ontvangt de koop-, huur- of koopsom? Is dat degene die de grond van waarde 'gemaakt' heeft? De grondspeculant duidelijk niet. Maar ook iemand die de grond gebruikt of misbruikt voor een of ander doel, heeft als zodanig geen invloed op de waarde van de grond. Hij moet bij verkoop maar afwachten wat een gegadigde op de grondmarkt er voor geeft. Dat hangt helemaal af van de ontwikkeling van de maatschappij en van de plaats van de vierkante meters in de samenleving. Zo is de prijs van een vierkante meter in Amsterdam het tien- tot honderdvoudige van dat in Amersweer. Iedereen ziet dat de grond van waarde wordt door de samenleving er omheen.

Hierbij stellen wij de vraag: als de waarde van de grond door de samenleving wordt 'gemaakt', waarom betaal je dan voor grond aan 'iemand' in plaats van aan de samenleving? Het brood dat we kopen bij de bakker betalen we toch ook niet aan de melkboer? Eénderde deel van ons nationale inkomen betalen we voor het gebruik van grond (zie 'Costing the Earth' van Ronald Banks) en deze betaling gaat ten onrechte naar particuliere 'eigenaren'. Wanneer deze prijs voor het gebruik van 'de oppervlakte van Nederland' zou worden betaald aan de gemeenschap dan zou uit het aldus ontstane gemeenschapsfonds aan 15.5 miljoen Nederlanders leefbaar basisinkomen kunnen worden betaald.

Eind 1994 staat het basisinkomen ineens in de publieke belangstelling. Twee ministers, respectievelijk van Economische Zaken en van Financiën laten blijken, onafhankelijk van elkaar, niet afkerig te zijn van het invoeren van een basisinkomen. Een aantal voorstanders van het basis- inkomen juichen: "eindelijk weer eens echte sociaal-economen in het kabinet". De bureaucraten zijn verbijsterd en roepen om het hardst dat basisinkomen onbetaalbaar is en wijzen om die reden het basisinkomen hartgrondig af. Maar ook voorstanders van het basisinkomen hebben bedenkingen bij de ministeriële ideeën aangaande het basisinkomen.