Bestaansgeld, een vaste inkomensbijdrage

Alexander de Roo sprak op een bijeenkomst van de groepen in de PvdA en GroenLinks die positief denken over basisinkomen.
Hij introduceert het idee van bestaansgeld van € 1.000 en schaft de toeslagen en de belastingkortingen af. De kop van sommige uitkeringen blijft bestaan.

Basisinkomen speelt al lang in onze partijen. Al in de jaren negentig ten tijde van Paars I werd er flink gedebatteerd. Oud Minister Marcel van Dam maakte zich er hard voor en het PvdA congres nam het bijna aan. Partijleider Paul Rosenmöller stelde een voetinkomen voor. De paarse Kamerleden Karin Adelmund,  Erica Terpstra  en Louise Groenman wilden in 1994 een basisinkomen invoeren, maar hun partijleiders zeiden nee.

Waarom nu stappen zetten naar een basisinkomen?  Omdat andere oplossingen goed zijn, maar niet goed genoeg. Bijvoorbeeld verhoging minimumloon helpt hooguit veel werkenden maar lang niet allen.

Veel experimenten met overwegend positieve uitkomsten

Er zijn al veel experimenten gedaan met basisinkomen. Nu lopen er proeven in Korea, Kenia, Senegal, Catalonië, Wales, Ierland, Duitsland , Polen en de Verenigde Staten. In eigen land waren er succesvolle proeven met jongeren in Eindhoven en GGZ patiënten in Den Helder. Iedere keer blijkt:  basisinkomen neemt de financiële stress weg, mensen worden zowel mentaal als fysiek gezonder, krijgen meer zelfvertrouwen en zelfs meer vertrouwen in de overheid. Het neemt de voedingsbodem van rechts extremisme weg. Uit al die proeven blijkt een zeer beperkte terugtrekking van de arbeidsmarkt. Jongeren blijven wat langer studeren. Slecht betaalde baantjes worden verlaten voor echte banen. Mensen vlak voor hun pensioen gaan wat eerder stoppen.

Uit de Volkskrant van 22-1-2023

Dat bleek uit onderzoek van de Nederlandse Nobel Prijswinnaar Guido Imbens naar Amerikanen die 30 jaar lang 2.000 dollar kregen nadat ze de loterij hadden gewonnen.[1]  De overgrote meerderheid bleef zelfs met 2.000 dollar gewoon werken. Mensen die werkloos waren begonnen te werken!

  • Mensen blijven wel werken, maar op hun voorwaarden.
  • Basisinkomen is een individueel stakingsfonds.
  • Basisinkomen heeft een positief effect op de lonen.
  • Basisinkomen geeft mensen vrijheid hun eigen leven in te richten.
  • Huisje, boompje, beestje zal favoriet blijven. Maar je hebt de vrijheid anders te kiezen.
Vaste banen worden steeds zeldzamer

50 jaar geleden was het kostwinnersmodel dominant. De man werkte buitenshuis en de vrouw deed kinderen en huishouden. Dat ene inkomen was genoeg. Nu werken beide partners, maar verdienen niet genoeg. Sinds 2005 zijn er toeslagen gekomen om de koopkracht bij te spijkeren. Betaald werk levert niet genoeg meer op.  Nu weten we dat de toeslagen niet werken. 15 tot 20 % heeft er recht op, maar vraagt het niet aan. Bovendien hebben steeds meer mensen een wisselend inkomen. Er zijn twee miljoen flexwerkers en meer dan één miljoen ZZP’ers. Vijf miljoen mensen hebben een vaste baan. De helft van Nederland heeft een vaste baan, de andere helft heeft  onzeker werk of geen werk.  Het huidige sociale systeem is afgesteld op vast werk, maar de helft van Nederland heeft geen vast werk.

De gaten worden steeds groter, steeds meer werkende armen, steeds meer mensen redden het niet, zijn door hun reserves heen. Armoede leidt tot een daling van het IQ met 13 tot 14 punten. Steeds meer  mensen in armoede.

Doe wat aan de groeiende vermogensongelijkheid

Piketty heeft ons geleerd dat kapitaal sneller groeit dan de economie … en lonen kunnen de economische groei niet bijhouden. Vermogens stijgen wel. Gemiddeld met 4 of 5 % per jaar al tientallen jaren. Quote 500 weer rijker staat er dan in de krant.  Lonen staan – als je de inflatie mee rekent –  al 40 jaar stil.  Al sinds de start van het neoliberalisme in 1982 met Lubbers.  Links betoogt al heel lang dat vermogen ongelijk verdeeld is. Dat valt wel mee riep het CBS. Nu is dat anders. Het rapport “Licht uit Spot aan” van oud CPB

directeur Laura van der Geest  zegt het keihard. De Quote 500 draagt 20 % af aan belastingen en premies, de middenklasse 40 % en de onderste helft 55 %. Gelukkig  geeft dit rapport ook oplossingen:

  • Verhoog de belasting op onroerend goed met 1 %, opbrengst 26 miljard.
  • Een nieuwe belasting op grond.
  • Verhoog de belasting op winst.
  • Voer een Miljonairs belasting in, pas het erfrecht aan.

Dicht de gaten. Voorstellen genoeg. Het moet eerlijker en simpeler.

Werken loont alleen voor de rijkeren

Werken loont, zegt de VVD. Maar dat geldt vooral voor mensen met een bovenmodaal inkomen. Vaak niet als je tussen bijstand en Modaal zit. Dat is 60 % van Nederland. Zes tot zeven miljoen mensen. Door alle inkomensafhankelijke regelingen zoals toeslagen heeft hard werken voor hen geen zin. Drie voorbeelden:

  1. Een alleenverdiener die 25.000 euro bruto verdient maakt een grote sprong naar een modaal loon van  000 euro. Hoeveel houdt dit gezin netto over van 15.000 euro bruto? Wie weet het antwoord? Het is 3.600 euro. Dank aan Ivonne Hoffs van de Volkskrant voor dit voorbeeld.
  2. En wat houdt een alleenstaande moeder over die een betere baan vindt. Ze gaat van 25.000 naar 35.000 bruto? Het antwoord is 1.200 euro. 8.800 euro gaat van de werkgever rechtstreeks naar de schatkist. 12 % hou je zelf en 88 % lever je in. Met dank aan belastingspecialist Henk Bluemink voor dit voorbeeld.
  3. Van hem ook het voorbeeld van een eenverdiener met twee kinderen met een bovenmodaal inkomen van bruto 48.000 euro. Dit gezin houdt slechts netto 21.000 euro over. 27.000 gaat naar de schatkist. De regering ontkent de problemen niet…maar CDA Minister van Gennip bagatelliseer t…  ‘t  gaat slechts om een zeer kleine groep…dat klopt niet…. Bij tweeverdieners is het minder erg, maar ook zij leveren veel in. Werken loont niet, wat de VVD ook beweert.
    Het moet eerlijker en eenvoudiger.
Start met bestaansgeld als compromis

GroenLinks wil een basisinkomen invoeren. De PvdA wil  lokale experimenten. Hoe vinden we een compromis? Het compromis tussen één en géén basisinkomen is een gedeeltelijk basisinkomen. Toen Attje Kuiken en Jesse Klaver in Arnhem op bezoek waren was de eerste vraag voor Attje: “GroenLinks wil basisinkomen en de PvdA niet…hoe moet dat ?”…Attje was verrast…herstelde zich snel en zei dat het basisinkomen geen struikelpunt gaat worden in de RoodGroene samenwerking, als het de gelijkheid bevordert.  Jesse keek instemmend.[2]
Dat is mooi. Laten we ook in woorden een compromis vinden tussen bestaanszekerheid en basisinkomen. Wat vinden jullie van bestaansgeld[3]?

Nu hoor ik sommigen al denken, maar zo’n gedeeltelijk basisinkomen, daar hebben we toch niets aan.
Zes tot zeven miljoen mensen onder modaal hebben daar wel baat bij.
Op de radio bij Jort kelder zei ik: start met 500 euro.  “Dat is toch veel te weinig”, zei Jort. Mijn antwoord was voor jou wel, maar voor je schoonmaker niet. Daar had Jort niet van terug.[4] Jort en anderen gaan hun bestaansgeld keurig netjes via de belasting terug betalen. Solidariteit.

Nieuwe experimenten zullen weinig nieuws brengen . De tijd van verandering is gekomen. Maar dan hebben we in de komende formatie wel een meerderheid nodig. In de Finse formatie willen SP en GroenLinks stapsgewijs naar een bescheiden basisinkomen van 600 euro, maar de coalitiepartners de Finse PvdA en CDA zeiden nee.
In Nederland willen D66 en ChristenUnie een systeem invoeren van 300 of 250 euro en alle toeslagen afschaffen, maar VVD en CDA zeiden nee en alleen de kinderopvang wordt in 2025 vrijwel gratis. Verder verandert er niets.

Tijd voor serieuze hervorming van het stelsel

Het is tijd voor een serieuze hervorming.  De laatste was in 2001. Het hoogste inkomenstarief ging toen van 72 % naar 52 % en sindsdien betalen ondernemers 11 %  minder belasting en is de vermogensongelijkheid flink gegroeid, aldus CPB en CBS. De rijken worden rijker worden en de armen armer. Na acht jaar Balkenende en 12 jaar Rutte is er genivelleerd. Grote delen van de middengroep en de onderkant zijn nu even arm. Mensen met een modaal inkomen houden netto maar 250 of 300 euro per maand meer over dan bijstandsgerechtigden. Dat is minder 10 euro per dag. En soms zelfs 0 euro. Het moet eerlijker en eenvoudiger.

Allereerst maken we gezondheidszorg weer vrijwel gratis, dan kan de zorgtoeslag weg. Ook zorgen we voor voldoende goedkope huurwoningen. Kindgebonden budget zetten we om in hogere kinderbijslag.  Laten we voor alle volwassenen tussen 18 jaar en de AOW leeftijd een bestaansinkomen  invoeren. AOW’ers laten we buiten beschouwing, voor hen verandert er niets.

Bestaansgeld minstens € 800, maar beter € 1.000

Hoe hoog is dat bestaansgeld? We schaffen alle toeslagen en belastingkortingen af.  Alleen al de belastingkortingen bedragen nu  ongeveer 600 euro per maand voor mensen onder Modaal. Bij de toeslagen gaat het om vele honderden euro’s per maand. Dan komen we uit op een bedrag tussen de  800 en 1.000 euro.  Iedereen 800 euro tot de AOW leeftijd kan gemakkelijk gefinancierd worden. Mensen met een bovenmodaal inkomen gaan dan meer belasting betalen. Dat is redelijk, want zij ontvangen nu nauwelijks toeslagen  en veel minder belastingkorting, maar straks wel bestaansgeld.
Laten we hoog inzetten ….. 1.000 euro per persoon. Dat is niet genoeg om alleen van te leven. Een alleenstaande in de bijstand krijgt nu ruim 1.500 euro netto aan bijstand en toeslagen. Met kinderen erbij nog meer.  Een kleiner systeem van (regelvrije!) bijstand blijft nodig. Met zijn tweeën begin je dan met 2.000 euro. Het hele systeem wordt eerlijker en eenvoudiger.  Uitkeringen die hoger zijn blijven gewoon hoger. Arbeidsongeschikten, werklozen, uitkeringsgerechtigden gaan er niet op achteruit. We financieren die 1.000 euro door de toeslagen en belastingkortingen af te schaffen, door de vermogensongelijkheid aan te pakken en door winsten zwaarder te  belasten. De tegenwerping dat rijke mensen geen bestaansinkomen nodig hebben, snijdt geen hout, want zij gaan meer belasting betalen.

De werkende, alleenstaande moeder houdt dan ruim 5.000 euro over van haar 10.000 euro salarissprong. Nu 1200.  Bijstandsgerechtigheden komen makkelijker uit de bijstand, want ze houden straks meer dan de helft over. Zelfs kleine baantjes gaan lonen. Ook wordt samenwonen financieel aantrekkelijk. Nu wordt samenwonen financieel bestraft.

In het kader van het RoodGroene compromis noemen we dit plan geen basisinkomen. We noemen het bestaansgeld en het geldt alleen voor volwassen tussen 18 en de AOW. AOW’ers hebben en houden hun eigen systeem.

Draagvlak voor verandering groeit

StartconferentieIn de polder begint het draagvlak voor verandering te groeien. De FNV heeft na vijf jaar interne discussie nu een positieve grondhouding ten aanzien van basisinkomen.  CNV voorzitter Piet Fortuin is voorstander. Toen hij voorzitter was van de industriebond zwengelde hij zelf de interne discussie aan.  MKB voorman Jacco Vonhoff wordt niet moe te betogen, dat het toelagen systeem dolgedraaid is. De voorvrouw van de werkgevers Ingrid Tijssen is lid van D66 en ze heeft het nooit over labbekakken zoals haar VVD voorganger.

Ik rond af.  RoodGroene samenwerking daar zijn we allemaal voor,  maar laten we ook met frisse ideeën komen. Een nieuwe lente, een nieuw geluid

Op naar hechte samenwerking van PvdA en GroenLinks, met nieuwe tonen. Het moet eerlijker en eenvoudiger. Op naar bestaanszekerheid voor iedereen in de vorm van  bestaansgeld als stap op weg naar een basisinkomen.

Alexander de Roo, januari 2023
Afbeelding bovenaan van Gerd Altmann via Pixabay

Alexander sprak deze tekst uit op een bijeenkomst op 14 januari in Amsterdam met als titel VOORBIJ het KAPITALISME.
Zie ook een verslag van de bijeenkomst.
Er is een video waarmee je de hele bijeenkomst kunt teruggezien. De bijdrage van Alexander begint na 2 uur en 7 minuten.
Er is ook een video met alleen de bijdrage van Alexander (21 minuten).

Zie ook een observatie van de buitengewoon kritische journalist Chris Aalberts: Een papieren oplossing voor armoede? Pvda en groenlinks dolenthousiast

[1] De Volkskrant 22-1-2023: Als de accountant echt wil, valt er veel meer fraude te ontdekken.
Zie ook het artikel van Imbens: Estimating the Effect of Unearned Income on Labor Earnings, Savings, and Consumption: Evidence from a Survey of Lottery Players.

[2] Zie in deze video van “In gesprek over een linkse toekomst (PvdA & GroenLinks” op 23 mei 2022 , de eerste vraag na de inleiding, vanaf ongeveer 26:00 uur, ruim een minuut.

[3] In de bijdrage op 14 januari werd de term bestaansinkomen geïntroduceerd. Bij nader inzien is de term bestaansgeld beter.

[4] Dr Kelder en Co, AVROTROS, 23 januari 2021 13:00 – 14:00, Fragment: ‘Partijtop GroenLinks doet niets met motie over basisinkomen‘, luister na ongeveer 4 minuten.