Een burgerbijslag om het stelsel te vereenvoudigen

Het sociale en fiscale stelsel in Nederland kraakt in zijn voegen.
In de discussie is basisinkomen een oplossingsrichting die nauwelijks aan de orde komt.
Wij willen de discussie verder helpen met twee verschillende tussenstappen.
Onderstaand het idee van een burgerbijslag.

Foto Doree Colenbrander, Vivapix

De term burgerbijslag en het idee in hoofdlijnen komt van Peter Kamp, zie zijn artikel Vereenvoudig ons fiscaal stelsel met een Burgerbijslag en een Woontoeslag.

Als hoofdlijn stelt hij voor alle heffingskortingen te vervangen door een burgerbijslag, en daarnaast de zorgtoeslag te fiscaliseren, de huurtoeslag en de hypotheekrenteaftrek te vervangen door een woontoeslag.
Zijn doel is om de inkomenszekerheid te vergroten door een transparant uitvoerbaar fiscaal inkomen te organiseren.
Hieronder borduren wij voort op zijn idee.

Hoofdpunt: vervang de heffingskortingen door een burgerbijslag

Kinderen krijgen kinderbijslag en ouderen AOW. Daarmee is er voor deze twee groepen al een soort basisinkomen in Nederland.[1] Laten we daarnaast de grote groep van volwassenen tussen de 18 en de AOW-leeftijd een gedeeltelijk basisinkomen geven door de inkomensafhankelijke belasting aftrekken in de sfeer van de inkomensbelasting af te schaffen.
Dat betreft de algemene heffingskorting, de arbeidskorting en de combinatiekorting[2].
Het gaat om een bedrag van ruim € 50 miljard.
In plaats daarvan komt en een burgerbijslag van € 600 voor iedere volwassene tot de AOW-leeftijd. De zorgtoeslag is ingebouwd in deze burgerbijslag.
De systematiek van de uitkeringen blijft bestaan bij deze benadering. Omdat iedereen (tot AOW) een burgerinkomen krijgt van € 600, wordt de hoogte van de uitkeringen aangepast met het doel dat de som van de uitkering, de zorgtoeslag[3] en de burgerbijslag netto gelijk blijft aan de huidige hoogte van de uitkering.[4]

In 2022 betekent dat bijvoorbeeld dat een alleenstaande die nu bijstand heeft (circa € 1.100) plus een zorgtoeslag van ruim € 100, een burgerbijslag krijgt van € 600 en circa € 600 via de bijstand. Voor 2023 is de aanvulling via de bijstand hoger omdat de zorgtoeslag en hoogte van de bijstand per 1-1-2023 wordt aangepast.

Reacties op  eerdere berekeningen (bijvoorbeeld Basisinkomen 2.0)[5] hebben ons geleerd dat bij gelijk behandelen van AOW’ers met name degene met een klein of geen pensioen, in de problemen komen.. Reparatie is binnen die benaderingen niet gemakkelijk.[6]
Wij zien er daarom in deze tussenstap vanaf een idee voor AOW’ers uit te werken en laten de huidige systematiek voor hen in tact.

Verder in deze nota zullen we deze tussenstap getalsmatig onderbouwen.

Tweede punt: maak alternatieven voor de toeslagen

Het Directoraat Generaal Toeslagen betaalt jaarlijks ongeveer € 15 miljard aan toeslagen uit aan bijna 9 miljoen mensen. Een dolgedraaid systeem dat in 2005 op initiatief van het CDA is geïntroduceerd om de onderkant van Nederland te helpen. Inmiddels willen alle politieke partijen van dit systeem af. Helaas zijn ze het onderling niet eens hoe dat te doen.
Onderstaand bespreken we de vier toeslagen.

Kinderopvangtoeslag

Kinderopvang is behoorlijk duur. Het is nagenoeg onmogelijk een financierbare (variant van) basisinkomen te bedenken die hoog genoeg is om de kinderopvang te kunnen betalen als andere inkomsten ontbreken. Een specifieke voorziening lijkt de enige oplossing. Er is een bedrag van circa € 4 miljard voor 700.000 huishoudens mee gemoeid.
De regering is (in lijn met het voorgaande) van plan om kinderopvang vrijwel gratis te maken. Daarom kunnen we deze toeslag verder buiten beschouwing laten in onze aanzetten voor de toekomst.

Huurtoeslag (en hypotheekrenteaftrek)

1,5 miljoen mensen ontvangen een inkomensafhankelijke huurtoeslag met een totaal bedrag van circa € 4 miljard. Dit systeem bestaat al tientallen jaren.
De huurtoeslag zorgt voor deze groep voor hoge marginale belastingtarieven. Uit het experiment in Finland[7] bleek dat een hoge inkomensafhankelijke huurtoeslag (€ 600 in Helsinki) ertoe leidt deze groep zich niet meldt voor betaald werk.
Het kabinet werkt aan hervorming van dit systeem, maar lijkt de inkomensafhankelijkheid in stand te willen laten.

Net als Peter Kamp willen we deze toeslag vervangen door een woontoeslag aan de hoofdbewoner van een woning. We stellen deze op € 400, iets meer dan de maximale huurtoeslag in 2022.
Omdat ook we vanwege de eenvoud die € 400 per maand aan alle hoofdbewoners willen verstrekken is het redelijk om de hypotheekrenteaftrek (€ 9 miljard) versneld af te schaffen.[8]

Zorgtoeslag

Ruim  4 miljoen mensen ontvangen zorgtoeslag. Circa € 6 miljard is hiermee gemoeid. Daarnaast is het zo dat het eigen risico een zware belasting vormt voor heel veel mensen aan de onderkant. In deze aanzet kiezen wij ervoor de zorgtoeslag af te schaffen en als het ware in te bouwen in de burgerbijslag[9].
Voor de hogere inkomens moet dan ter compensatie het belastingtarief iets omhoog.

Kindgebonden budget (en kinderbijslag)

Een miljoen mensen ontvangen in totaal circa € 2,5 miljard aan kindgebonden budget. Het is vooral bedoeld om alleenstaanden met kinderen tot 18 jaar een soort extra kinderbijslag te geven. Bij een inkomen tot € 30.000 euro gaat het om € 332 euro voor een kind en € 424 per maand voor twee kinderen.  Als een stel meer dan € 30.000 verdient daalt het bedrag tot € 193. Dit systeem zet een financiële prikkel op alleen wonen van ouders met kinderen. Het is al ingevoerd in 2009. De meerderheid van de politiek had geen zin om hogere kinderbijslag te betalen. Kinderbijslag is ongeveer € 100 per maand per kind[10]. In Duitsland gaat het om € 300 euro per kind.
Een kinderbijslag van bijvoorbeeld gemiddeld € 250 per kind[11] is het overwegen waard.

Dat zou bijna € 10 miljard kosten. De huidige regelingen van kosten bijna € 8 miljard..

Tot zover de hoofdlijnen van tussenstap van de burgerbijslag.
De financiering komt later aan de orde.

Alexander de Roo
Reyer Brons
December 2022

Een zeer verkort pleidooi voor de burgerbijslag  is op 9-12-2022 als ingezonden brief geplaatst in de NRC.


De nota Twee tussenstappen naar volledig basisinkomen: een burgerbijslag en een burgerinkomen (16 blz. PDF) is in te zien en te downloaden.

Bovenstaande tekst is gebaseerd op het het tweede hoofdstuk  van de nota.
Het voorwoord is eerder geplaatst, evenals hoofdstuk 1.

Een reactie op deze nota (correcties, verbeteringen, andere suggesties, andere zienswijzen zijn welkom bij de auteurs.
Als er reacties komen die daartoe aanleiding geven, wordt een verbeterde versie van deze nota gemaakt.

[1] De kinderbijslag in Nederland is bijzonder laag in vergelijking met andere landen. Zie onze gedachten daarover bij de uitwerking bij het kindgebonden budget.

[2] Omdat we in deze tussenstap alleen kijken naar volwassenen tot de AOW-leeftijd, blijft de ouderenkorting in stand. Wellicht is het mogelijk deze ook af te schaffen en de AOW-bedragen of de belastingtarieven voor ouderen aan te passen. Of dat zinvol en uitvoerbaar is laten we graag aan anderen over.

[3] De zorgtoeslag is in 2022 iets meer dan € 100. Een alleenstaande krijgt een paar euro meer dan iemand met partner. Wij hanteren in deze nota verder een bedrag van € 100, bij invoering kan precisering aan de orde komen.

[4] Omdat behalve de bijstand de uitkeringen bruto bedragen zijn, is het doel om netto tot dezelfde bedragen te komen mogelijk niet exact te realiseren voor iedere situatie. De bedoeling is wel daar zo dicht mogelijk bij te komen.

[5] In maart 2019 is Basisinkomen 2.0 gepresenteerd, samen met de doorrekening van het NIBUD en aangeboden aan minister Koolmees.

[6] Bert Voorneveld presenteerde in de nazomer van 2021 drie varianten op basisinkomen, waarbij hij in de eerste twee de AOW afzijdig liet. In de derde variant beschrijft hij hoe lastig het is om de AOW’ers wel mee te laten doen. Hij komt dan met een berekening waarin zowel de hoogte van het basisinkomen als de belastingtarieven voor de AOW’ers verschillen van de anderen!

[7] Lees meer op en via Finland, een lopend experiment met veel gedoe.

[8] De hypotheekrenteaftrek wordt al afgebouwd, maar in een vrij traag tempo.

[9] Peter Kamp kwam met een andere aanpak:
De zorgtoeslag schaft hij af, waarbij de basispremie voor de zorgverzekering gefiscaliseerd wordt. 2,9 % van het bruto jaarinkomen tot ca. € 70.000,-.
Het CAK kan dan in zijn optiek de verdeling van die Belastinginkomsten op zich nemen en de huidige zorgverzekeraars hun deel doen toekomen wanneer bij hen een burger cliënt is. De aanvullende dekking betaald de burger zelf rechtstreeks aan de zorgverzekeraar.
Het is zeer de vraag of deze constructie mag van de EU: geld van de overheid naar private verzekeraars geldt waarschijnlijk als staatssteun.
Een heel andere oplossing is om de Scandinavische weg te volgen en (gezondheids-)zorg weer gratis te maken. Maar dat staat haaks op het huidige Nederlandse beleid waarin het geloof in privatisering en marktwerking bijkans heilig is.

[10] Iets meer dan € 80 voor kinderen tussen 0 en 5 jaar, € 100 voor kinderen tussen 6 en 12 en € 120 voor kinderen tussen 12 en18 jaar

[11] Ook kan maar eventueel gedifferentieerd worden, bijv. € 500 per kind per maand voor het eerste kind, € 250 voor het tweede kind en € 150 voor kind 3, 4 en later. Dit compliceert het stelsel enigszins, maar mogelijk zien politici argumenten om hier toch voor te kiezen.
De kosten van differentie zijn ook een punt van aandacht. Van de circa 3,3 miljoen kinderen schatten wij dat er 2 miljoen eerste kinderen zijn, 1 miljoen tweede en circa 300.000 derde en later. Dat maakt het hierboven genoemde voorbeeld circa 50 % duurder dan € 250 voor elk kind.
Waarschijnlijk is de door ons nu gekozen uitwerking van € 250 per kind niet toereikend in een beperkt aantal situaties, bijvoorbeeld voor alleenstaande ouders met 1 kind en geen andere inkomsten dan een uitkering. Hiervoor moet dan een aanvulling ontwikkeld worden.